تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 463

نتیجه جبر در افعال انسان این است که دستورات اخلاقی در آیات تماماً صوری و ظاهری می گردد زیرا انسان قادر بر تغییر آنچه حقیقت وجود برای او تقدیر کرده نیست .

ثمرۀ دیگر آنکه جایگاه تزکیۀ نفس و تخلّق به اخلاق حمیده صرفاً برای این است که مقدّماتی فراهم آید تا اینکه طالب به مقام شهود نظریه وحدت وجود نائل شود .

بعضی از معاصرین می نویسد: «تزکیۀ نفس و تخلّی و تجلّی با جمیع زحمات و رنجهای متصوّره در این مقام، اگر به قصد تقرّب حق تعالی یعنی به قصد رفع حجاب و نزدیکی با وی در درجات و مراتب متفاوته از «وصول و اتحاد و وحدت و فناء و بقاء » نبوده باشد به چه کار آید؟ و چه نتیجه ای را به دنبال خود می کشد ؟ غیر از اتبان اعمالی مشابه حرکت حمار طاحونه ( خر آسیا ) که پیوسته به دور خود می چرخد، چه بهره و منفعتی را به بار می آورد؟». (1)

اما اگر به روایات مراجعه شود مشاهده می گردد که علّت تزکیه نفس و جهاد با آن، کسب رضای پروردگار و رسیدن به مقام بندگی و عبودیت است که خود بالاترین مراتب کمال و سعادت بشر است و ربطی به شهود نظریۀ وحدت وجود ندارد.

١- عن امیرالمؤمنین علیه السّلام : جاهد شهوتک وغالب غضبک وخالف سوء عادتک، تزکُ نفسک و یکمل عقلک وتستکمل ثواب ربّک .(2)

٢- وعنه علیه السّلام جهاد الهوی ثمن الجنّه .(3) 3- عنه علیه السّلام ألا وانّ الجهاد ثمن الجنّه ، فمن جاهد نفسه ملکها، وهی اکرم ثواب الله لمن عرفها .(4)

4- عنه علیه السّلام : انّ مجاهده النفس تزمّها عن المعاصی وتعصمها عن الردّی .(5)
1- الله شناسی: 3، 330.
2- غرر الحکم: 4919.
3- همان: 4917.
4- همان: 4900.
5- همان : 4908.