تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 498

اگر بگوئید توحید دارای درجات و مراتب است، توحید کسانی که کثرات را حقیقی می دانند توحید مبتدئین است و توحید صوفیه که کثرات را وهم و خیال می شمارند توحید خاصّی است .(1) پس صوفیه ، توحید مبتدئین را مردود نمی شمارند.

می گوئیم در صورتی این گفتار مورد قبول است که بین توحید مبتدئین و توحید صوفیه تعارض و تناقض نباشد و هر یک از دو معنا در طول هم باشد و توحید صوفیه تکامل یافتۀ توحید مبتدئین باشد ولی مسأله مورد بحث این چنین نیست . زیرا توحید جمهور متکلمین و عموم مؤمنین این گونه است که کثرات را حقیقی می دانند و حق تعالی را مباین با مخلوقات می شمارند و او را منزۀ از شوائب امکانی و حقیقتی ما وراء ممکنات محاسبه می نمایند بخلاف توحید صوفیه که کثرات را وهم و خیال می پندارند و حق تعالی را عین اشیاء ممکنه قلمداد می کنند این دو نظریه کاملاً با یکدیگر متناقض و متعارض است و یکی تکامل یافتۀ دیگری نیست و قهراً لازمۀ نظریۀ صوفیه، شرک همۀ کسانی است که کثرات را حقیقی می دانند .

سی و سوّم: فاعلیت بالتجلیّ

در گذشته گفتیم نظریه وحدت وجود مستلزم قدم عالم است . بنابراین، نمی توان فاعلیت حق تعالی را عقلی و عقلانی و مطابق آیات و روایات در نظر گرفت زیرا فاعل مختار در نزد عقل و عقلاء یعنی انجام دهندۀ حدثی که مسبوق به عدم است در

حالی که سلطنت بر ترک داشته باشد. ولی این معنا با قدم عالم سازگار نیست و لذا صوفیه معنای دیگری را برای فاعلیت حق تعالی در نظر گرفته اند تا با قدم عالم هماهنگی داشته باشد.

گفته اند فاعلیت حق تعالی بالتجلی است(2) یعنی فاعلی که به فعل خود، علم تفصیلی دارد که عین علم اجمالی او بر ذات خویش است .