تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 499

به عبارت دیگر: «فاعلی که فعلش به نحو حضور و ظهور اوست به صور اشیاء » .(1)

« مانند نفس مجرّد انسان که صورت أخیر نوع انسان است ، در عین بساطت ، مبدأ همۀ کمالات ثانویۀ خویش است و چون نسبت به آنها جنبۀ علیت دارد، در ذات خود واجد همۀ آن کمالات است و علم وی به ذات خود در واقع علم به تفاصیل کمالات خویش است، هر چند از یکدیگر متمایز نباشند مانند واجب تعالی » .(2)

بنابراین فاعلیت خداوند متعال به علمش که عین ذات است ، إرجاع داده شده و روشن است علم قدیم است پس فاعلیتش نیز قدیم است لا جرم عالم نیز قدیم خواهد بود.

ولی معنای مذکور در نزد عقل و عقلاء مردود است زیرا فاعلیت و علم در حقیقت متغایر و متفاوت از جهت مفهوم و مصداق می باشند و هیچ وجه صحیحی برای إرجاع معنای یکی به دیگری موجود نیست.

علاوه آنکه در ثمرۀ دوّم نظریۀ تشکیک، آیات و روایاتی که معنای فاعلیت حق تعالی را بیان نموده اند را ذکر کردیم که فاعلیت او بالإراده والمشیه است و خلقت عالم لا من شیء بوده است .

سی و چهارم: قدم عالم و انکار خلقت

هرگاه وجود منحصر در حق تعالی باشد و غیر او حقیقتاً موجودی دیگر نباشد نتیجه ای که به دست می آید این است خلق به معنای ایجاد بعد عدم حقیقی بی معنا خواهد بود زیرا وجود منحصر در حق تعالی است و او وجوب وجود دارد و در واجب الوجود، عدم راه ندارد چون که راه یابی عدم در او، خلف وجوب وجود اوست. بنابراین وجود حق تعالی قدیم است، لا جرم مظاهر و تجلیّات او نیز قدیم است چون مظاهر و جلوات حقّ ، عین وجود حقّ می باشند و تغایر اعتباری است پس عالم قدیم است و این همان تعدّد قدمائی است که در نزد عقل و نقل مردود است