تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 507

آیات متعدّدی دلالت می کند بر اینکه معاد و رجوع إلی الله به معنای بازگشت در محکمۀ عدل الهی ، برای محاسبۀ اعمال می باشد :

«یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِیُرَوْا أَعْمَالَهُمْ » .(1)

«یَوْمَ تُبْلَی السَّرَائِرُ » .(2)

«یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَرًا» ؛ .(3)

«یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ » .(4)

«وَیَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکَاؤُکُمُ » (5) .

«یَوْمَ لَا یَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ *إِلَّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ »(6)

عن امیرالمؤمنین (علیه السّلام) :

انّ قولنا «انّا لله » اقرار علی انفسنا بالملک وقولنا «إنّا إلیه راجعون » اقرار علی انفسنا بالهلاک .(7)

در تفسیر مجمع البیان اقوال مفسرین را در ذیل آیات معاد نقل می کند که همگی بر همین معنای عقلی و عقلانی که مستفاد از ظواهر و نصوص است، اتفاق دارند.

علاوه آنکه اگر رجوع إلی الله و معاد به معنای فناء در ذات حق تعالی باشد دیگر در قیامت « فَیُنَبِّئُکُمْ بِمَا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ »(8) صدق خارجی نخواهد داشت زیرا رجوع مقیّد به مطلق و فناء در ذات حقّ، بدین معناست که چیزی از اشیاء باقی نمی ماند

1- الزلزله : 6.
2- الطارق: 86.
3- آل عمران : 30.
4- آل عمران : 106.
5- الانعام : 22.
6- الشعراء : 89.
7- غرر الحکم: 3116.
8- المائده : 48.