تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 515

علیهم برداً وسلاماً بعد ذلک ، واوّل من فتح هذا الباب فیما أظنّ محیی الدین العربی فقال فی الفصّ الیونسی من فصوص الحکم .... »(1)

امّا ملّاصدرا در این مسأله نیز بر طبق نظریۀ وحدت وجود مشی کرده و عقیدۀ ابن عربی را پذیرفته می گوید:

« ومما استدلّ به صاحب الفتوحات المکیّه علی انقطاع العذاب للمخلّدین فی النار قوله تعالی « أُولَئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ » . والأولی فی الاستدلال علی هذا المطلب أن یستدلٌ بقوله تعالی : «وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ» فان المخلوق الذی غایه وجوده أن یدخل فی جهنم بحسب الوضع الالهی والقضاء الرّبانی (2) لابدٌ أن یکون ذلک الدخول موافقاً لطبعه وکمالاً لوجوده ، إذ الغایات کمالات اللوجودات وکمال الشیء الموافق له لا یکون عذاباً فی حقّه وإنما یکون

عذاباً فی حق غیره ممن خلق للدرجات العالیه » .(3)

اگر به آیات و روایاتی که جهنم و دوزخ را توصیف می نمایند توجّه کنیم این احتمال که جهنم موافق با طبع کفار باشد مندفع است : «کَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِی النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِیمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ » .(4)

«یَوْمَ یُحْمَی عَلَیْهَا فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوَی بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مَا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ »؛ .(5)

1- حق الیقین : 2، 178.
2- دخول کفّار در جهنم به حسب وضع الهی و قضاء ربّانی نیست زیرا این همان جبر است که در نزد عقل و نقل مردود است بلکه کفّار با اراده و اختیار خود انبیاء را تکذیب کردند و طریق جهنم را برگزیدند.
3- اسفار: 9، 352.
4- محمّد(صلّی الله علیه وآله وسلّم) : 15.
5- التوبه : 35.