تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 53

نظریه تشکیک در وجود را ارائه می دهد تا ذهن مخاطب کاملاً مهیّا شود و در آخر ، الان حصص الحقّ(1) را بر زبان جاری می کند و نظریه وحدت شخصی وجود را ابراز می کند ، و با این روشِ گام به گام ، رأی صوفیه در عدمی بودن ماهیات سهل تر مورد پذیرش قرار می گیرد .

ولی تفسیر مزبور ماهیات را امور حقیقیه تلقی می کند وغرض ملاّ صدرا که اثبات نظریه وحدت شخصی وجوداست تأمین نمی گردد کما اینکه صاحب تفسیر مذکور نظریه وحدت وجود را از نگاه فلسفی قابل اثبات نمی داند .

می نویسد :

« وحدت وجود ، مسأله ای فلسفی نیست ، مسأله ای است عرفانی زیرا حقیقت آن است که وحدت وجود از لحاظ فلسفی قابل اثبات نیست ، آنچه با ادلّه فلسفی بدان می توان رسید این است که وجود متکثّر است ، واجب الوجود یک وجود است و ماسوا ، وجودهای دیگر مباین با او و غیرِ اویندنه عینِ او » .(2)

تفسیر سوّم و ارزیابی آن

« همه کسانی را که معتقدند ماهیّت « حدّ وجود »(3)_(4) است می توان قائلان به این تفسیر دانست این تفسیر چنین است : آنچه در خارج تحققّ دارد و طاردِ عدم است ، جز وجود نیست ، بنابراین وجود حقیقتا در خارج موجود است امّا ماهیت صرفا عبارتست از حدّ وجود یعنی نهایت و نَفاد آن ، و پیداست که حدّ وجود امری است عدمی و حقیقتا موجود و متحقق نیست ، زیرا حدّ هر چیزی جائی است که آن چیز پایان می پذیرد و تمام می شود و آنجا که وجود پایان می پذیرد ، جز عدم وجود چیزی

1- اسفار : 1 ، ص 71 .
2- هستی و چیستی در مکتب صدرائی : 43 ، پاورقی .
3- حدّ در اینجا به معنای لغوی است یعنی نهایت و انتهاء و مرزِ یک شی ء .
4- علامه طباطبائی می گوید : « ولا نعنی بالماهیه إلاّ حدّ الوجود » . اسفار : 7 ، 227 حاشیه یکم .