تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 535

مرتبۀ آن متحد است ( یعنی اوّل تعالی با مثل جسم و هیولی متحد است ) در سنخ اصل حقیقت وجود، ولی تفاوت و تمایز در شدّت و ضعف و نقص و کمال و بزرگی درجۀ وجود... این قول، رأی فهلویین از حکماء است که متأله سبزواری به نظم در آورد که : الفهلویون الوجود عندهم، حقیقه ذات تشکّک تعمّ» .(1)

«وجه سوم : گاهی وحدت وجود به نحو شخصی تعقل و تصور می شود منتهی غیر از وحدت شخصی ( عددی ) وجه اول که باطل بود، بلکه به این معنی که وجود واحد کثیر یعنی یکی زیاد است، یعنی با اینکه وجود واحد بالشخص است، زباد و کثیر است، که این کثرت و تعدّد و اختلاف انواع و آثار با وحدتش منافات ندارد، چون که وحدت او در نهایت وسعت و احاطه نسبت به ما سوای اوست که شامل بر همه کثرات واقعیه است، و وجود یک حقیقتی است که برایش وحدتی هست که وحدت ذاتی او با کثرت تقابل ندارد...

از این نحوه معنی به « وحدت در عین کثرت، و کثرت در عین وحدت » تعبیر می کنند » .(2)

وجه چهارم : شکی نیست به وجود کثرت و تعدّد و اختلاف انواع و اصناف و افراد، ولی خداوند جلّ جلاله در ایجاد ممکنات مختلفه و تکوین و تحققّ آنها ، همانا به حیات و قدرت ، و علم و اراده تجلّی کرده و ظاهر شده است، همانند تجلّی نمودن گویندۀ فصیح بلیغ در سخن گفتنش، و ظهور عاکس همانند انسان مثلاً در آئینه های متعدد که از نظر جنس و رنگ و شکل و جهت و بزرگی و کوچکی و غیر اینها از صفا و کدورت مختلف هستند و شکی نیست آنچه که دیده می شود از عکسهای مختلف در اشکال گوناگون و فراوان در آن آینه ها ، همه شان همان ظهور انسان در آنهاست نه وجود انسان در آنها، و نه حلول او و نه اتّحادش با آنهاست ... از این معنای شریف