تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 537

شخصی(1) - 5 - وحدت سریانی (2) - 6- وحدت اطلاقی .(3)

ولی بر خبیر پوشیده نیست که اگر در کتب صوفیه تتبّع شود آنان عقیدۀ خود - وحدت شخصی وجود - را با عبارات مذکور اظهار داشته اند و اقسام مذکور تفاوت حقیقی و واقعی با یکدیگر ندارند و همگی حاکی از ایدۀ صوفیه است که با عبارات

متنوع بیان شده . در پاورقی همین تعابیر مختلفه را از مشایخ صوفیه نقل کرده ایم پس تنوع در عبارت دلیل بر تعدّد اقسام نیست.

تحقیق این است که وحدت وجود دو معنای مشهور دارد .(4)

1- تشکیک در وجود «تشکیک خاصّی »

2 - وحدت شخصی وجود.

هر دو معنا در کتب قائلین آن به طور مبسوط بحث شده و زوایای آن بیان شده ، و جای ابهامی باقی نمانده است . و ادّعای تعدّد اقسام معانی وحدت وجود ضرری به اشکالات وارد به دو معنای مشهور نمی زند.

به نظر می رسد دلیل اینکه بعضی اصرار بر تعدّد معانی وحدت وجود دارند این است که هرگاه نظریۀ سست بنیادی ارائه می شود، مدافعان آن برای این که مورد هجوم اعتراضات و نقدهای منتقدین قرار نگیرند، رأی و نظر خود را دارای اقسام متعدد جلوه می دهند تا در هاله ای از ابهام و اجمال قرار گیرد، و این ، خود مانعی برای اعتراض معترضین می شود و راه گریزی از اشکالات وارده برای اتباع آن عقیده فراهم می گردد.

1- «الوجود واحد شخصی وهو الواجب . والوجودات الامکانیه لمعات نوره و اشراقات ظهوره». تمهید القواعد آشتیانی: 38.
2- «سریان الوجود الالهی فی الموجودات وهو أتمّ الکشف الکیانی». فتوحات: 1، 461.
3- «انّ الوجود المطلق هو الواجب بذاته والموجود بنفسه فی الخارج ولیس لغیره وجود إلّا بالاعتبار وهو اعتبار المطلق إلی المقیّد ». المقدمات من نص النصوص : 427.
4- قول محقق دوانی به عنوان وحدت وجود و کثرت موجود معروف شده است ولی این نظریۀ در نزد ملّاصدرا و اتباع او مردود است و قول غیر مشهور بشمار می آید .