تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 539

نظر نهایی ملّاصدرا و سرانجام فلسفه

ملّاصدرا در مسأله کثرات و ماهیات خارجیه سه دوره را طی نموده است :

1- در برهه ای از زمان قائل به اصالت ماهیت بوده و ماهیات و کثرات را حقیقی محاسبه می کرده و وجود را امری اعتباری تلقی می نموده . می گوید: «انّی قد کنت شدید الذبّ عنهم فی اعتباریه الوجود وتأصّل الماهیات حتی أن هدانی ربّی وانکشف لی انکشافاً بیّنا أنّ الأمر بعکس ذلک » .(1)

2 - در دورۀ دوم از نظریه اصالت ماهیت عدول می نماید و وجود را أصیل میشمارد و قائل به تشکیک در وجود می شود .

می گوید:

«إنّ کل وجود له خصوصیه معنی لازم له ، من غیر جعل یتعلق به الذات بل جعله تابع لجعل ذلک الوجود ان کان مجعولاً وذلک المعنی هو المسمی عند اهل الله بالعین الثابت وعند الحکماء بالماهیه ولیس هو موجوداً بل الموجود هو الوجود وذلک المعنی کأنّه عکس لذلک النحو من الوجود وحکایه عنه والوجودات فی ذاتها لا تختلف بالذات إلّا بالشدّه والضعف والکمال والنقص والتقدّم والتأخّر».(2)

1- اسفار: 1، 49.
2- المبدأ والمعاد: 194.