تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 545

عرفان بر عینیت بین باری تعالی و ممکنات مبتنی است در حالی که صریح آیات و روایات متواتر(1) دلالت بر تباین بین خدای متعال از مخلوقات می کند چگونه ممکن است که با مبنای عینیت یا سنخیت از مبنای تباین دفاع کرد و آن را تبیین نمود؟

واقعیّت این است که آنچه به عنوان بیان توحید و دفع شبهات در فلسفه و عرفان مطرح شده در حقیقت تقریر اندیشه های فلاسفه و صوفیه است نه بیان توحید از منظر دین.

ثالثاً : فلسفه بر این اصل استوار است که عالم را دارای حقیقت و واقعیت بدانیم و سوفسطائی نباشیم و عرفان بر این اصل مبتنی است که عالم را توّهم، خیال، هستی نما و پوچ بشماریم.(2)

پس فلسفه و عرفان در درون متعارض و متنافی هستند و این تعارض هرگز حلّ شدنی نیست زیرا اوّلی آنچه را که عقل به وضوح ادراک می کند انکار نمی کند ولی دوّمی کشف و شهود خویش را بر ادراک بیّن عقلی مقدم می نماید و عالم را توهم می پندارد .

استاد جوادی آملی می گوید:

« نزاع بین حکمت و عرفان تا هنگامی که قول به تشکیک، وجود دارد باقی است ». (3)-(4)

هرگاه فلسفه و عرفان تعارض درونی خود را نمی توانند حلّ کنند چگونه می خواهند لسان دین و مبیّن قرآن و سنّت گردند ؟! بدیهی است که بکارگیری فلسفه و عرفان برای فهم آیات و روایات موجب ارائۀ دو تفسیر متعارض و متنافی از آن خواهد شد که این سبب وهن دین است.

گفتنی است که ملّاصدرا معتقد است که عرفان - وحدت شخصی وجود - کمال

1- شرح قاعدۀ تباین بین خالق تعالی و مخلوق گذشت.
2- این امر را در بحث واقعیات خارجیه از نظر مشایخ صوفیه مورد تحقیق قرار دادیم .
3- تحریر تمهید القواعد: 3، 321.
4- ابن عربی می گوید : « الحکماء الذین لم یتقیّدوا بالشرائع المنزّله مثل الفلاسفه ». فتوحات : 2، 591.