تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 55

ارزیابی : أولاً : این تفسیر مبتلا به اشکال پنجمی است که در نظریه ملاّ صدرا بیان کردیم و گفتیم که ماهیت در نزد عقل و عقلاء و علوم تجربی ، امر حقیقی و واقعی است . و عدمی شمردن ماهیت ، مخالف یافته سه مرجع مذکور است .

ثانیاً : اگر بر فرض ، ماهیت را حدّ وجود بشماریم ، تفسیر حدّ وجود به امر عدمی مخدوش است .

توضیح : تمام اشیاء موجود در عالم طبیعت ، مرکب و متّجزی است همه آنها از موادّی تشکیل شده که آن موادّ از عناصر سامان یافته و عناصر از مولکول ها و مولکول ها از اتم ها پدید آمده اند و همچنین تا ریزترین ذرّات ...

با توجّه به این نکته می گوئیم حدّ شی ء _ انتهاء شی ء _ آخرین جزئی است که شی ء به آن تمام می شود ، و آن جزءِ پایانی ، امر وجودی است نه عدمی ، زیرا در آن آخرین جزءِ شی ء ، أتمی قرار دارد که شی ء بدان پایان می پذیرد و بعد از آن شی ء دیگر آغاز می گردد و موضوع متبدَّل به موضوع دیگری می گردد .

و روشن است که آخرین مولکول یا اتم هر شیئی امر وجودی است .

امّا قائل به تفسیر مذکور حدّ شی ء را موضعی فرض کرد که شی ء تمام شده و پایان یافته و وجود ندارد در این صورت معنای حدّ ، امر عدمی می شود ولی این گفتار ، خروج از محلّ بحث است . زیرا بحث در تعریف ماهیتِ مثلاً این کتاب مشخصِ روی میز است و شما ماهیتِ آن را به پایانِ سطح آن ، و جائی که شی ء دیگری آغاز می گردد تعریف نمودید و این خروج از حریم نزاع است چون موضعی که کتاب پایان می پذیرد و ماهیت دیگری آغاز می شود ، محلّ بحث نیست .

ثالثاً : اگر بر فرض حدّ وجود را امر عدمی تفسیر کنیم این تعریف مورد نقض دارد ، زیرا حدّ یک شی ء لزوما امری عدمی نیست چنان که سطح ، حدّ حجم است و در عین حال امر وجودی است .(1)