تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 556

و اگر مکاشفه را از طریقۀ صوفیه حذف نمائیم دیگر اساس نظریاتشان فرو می پاشد زیرا مهمترین مبنای آنان وحدت شخصی وجود است که چنانکه گذشت قابل اقامۀ برهان نیست و مبتنی بر کشف است و هنگامی که حجیت مکاشفه باطل گردد در حقیقت ، مبنای عقائدشان که همان وحدت شخصی وجود است باطل گردیده و دیگر مطلبی قابل عرضه در باب معارف نخواهند داشت.

در پایان ، ذکر این نکته ضروری است که اگر بخواهیم از نظرات باطل هر صاحب اندیشه ای چشم پوشی کنیم و او را از لغزش هایش تبرئه نمائیم و باب توجیهات غیر وجیه را بگشائیم، دیگر نصوص و ظواهر کلام حجیتش را از دست می دهد و مدالیل الفاظ تابع ارادۀ ما می گردند، و ما می توانیم به هرگونه که مطابق سلیقه و رأی ماست آنها را توجیه نمائیم، و با این حساب می توان افرادی مانند فخررازی و ابن تیمیه را از انحرافاتشان تبرئه نمائیم و آنها را نیز شیعۀ اثنی عشری معرّفی کنیم . بله ارائه توجیه در صورتی صحیح و منطقی است که مثلاً فردی از علماء در اکثر موارد مطابق حقّ سخن گفته است و در مباحث معارفی دارای مبنای فاسد نمی باشد ولی در بعضی از موارد به خطاء رفته ، می توان ، یک یا چند مورد لغزشش را توجیه کرد و آن را ناشی از عدم عصمت یا سایر امور دانست .

ولی ارائه توجیه برای تبرئۀ شخصی مانند ابن عربی که بر طبق وحدت شخصی وجود مشی کرده و آثار و لوازمش که مخالف با تسالم مسلمین با معارض با آیات و روایات است را پذیرفته ، صحیح نمی باشد زیرا مبنای مذکور اساس و پایۀ نظریاتش می باشد و چنانکه گذشت این مبنا در بیشتر ابواب معارفی دارای ثمرات فاسد است ، حال اگر بعضی از ثمراتش از نظر ما باطل است، توجیه کردن و محمل ساختن برای آن، امری علمی و فنّی نمی باشد.

به عبارت دیگر: «من التزم بشیء التزم بلوازمه». اگر ابن عربی تمام لوازم و ثمرات نظریه وحدت وجود را پذیرفته است مطابق با صناعت عمل کرده و کسانی که مبنای مذکور را اختیار کرده اند و بعضی از لوازم آن را ولو به جهت ارتکاز شرعی نمی پذیرند، خلاف صناعت و قوانین علمی ، عمل می نمایند .