کتابخانه بالقرآن

تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 64

صفحه 64

ارزیابی : ابتداء باید دید مراد از ماهیت در سخن مشهور « الماهیه من حیث هی ... ) چیست ؟ مقصود فلاسفه از آن امر اعتباری و لحاظ ذهنی است .

توضیح : مشهور بین فلاسفه و متکلمین این است ،(1) که ماهیت را وقتی با خصوصیات خارج از ذاتش می سنجیم دارای سه اعتبار می گردد :

1 _ ماهیت بشرط شی ء یا مخلوطه ، ماهیتی است که مشروط به انضمام خصوصیات و قیود و عوارض مشخصه باشد .

2 _ ماهیت بشرط لا یا مجرّده ، ماهیتی است که مشروط به عدم انضمام تمام خصوصیات و قیود و عوارض مشخصه باشد .

3 _ ماهیت لا بشرط یا مطلقه ماهیتی است که نه مشروط به وجود خصوصیات و نه مشروط به عدم آنها می باشد یعنی به طور مطلق لحاظ می شود .

و مقسم این سه قسم کلّی طبیعی است که به آن ماهیّت لا بشرط مقسمی می گویند(2)

و مراد از ماهیت در سخن مشهور « الماهیه من حیث هی ... » همین ماهیت لا بشرط مقسمی است که موطنی جز ذهن ندارد و امری اعتباری است و وجود و عدمش بستگی به لحاظ لاحظ دارد .

و بحث در اصالت وجود یا ماهیت ، درباره ماهیت خارجی _ ماهیت بشرط شی ء یا مخلوطه _ می باشد پس استدلال به سخن مشهور ( الماهیه من حیث هی ... ) _ که

1- مرحوم محقق اصفهانی می گوید مراد از ماهیت در قضیه « الماهیه من حیث هی ... » ماهیت مهمله یا طبیعت مهمله است که آن نیز امر لحاظی و اعتباری است زیرا ماهیت مهمله را به دو قسم تقسیم می کند 1 _ ماهیتی که آن را با چیزی خارج از ذات او سنجیده ایم یعنی آن را باغیر خود لحاظ کرده ایم . 2 _ ماهیتی که آن را با غیر خود نسنجیده ایم ، آنگاه ماهیتی که با چیزی خارج از ذات خود سنجیده شده همان لا بشرط مقسمی است و به سه قسم مذکور ، بشرط شی ء ، بشرط لا ، لا بشرط تقسیم می شود نه آنکه ماهیت مهمله خود مقسم اقسام سه گانه باشد . « اعلم أنّ کلّ ماهیه من الماهیات إذا لوحظت وکان النظر مقصورا علیها بذاتها وذاتیّاتها من دون نظر إلی الخارج عن ذاتها ، فهی الماهیه المهمله التی لیست من حیث هی إلاّ هی وإذا نظر إلی الخارج عن ذاتها ففی هذه الملاحظه لا یخلو حال الماهیه عن احد اُمور ثلاثه » ، نهایه الدرایه ، ج 1 ، ص 664 _ 665 .
2- نهایه الحکمه، ص 92 _ 93، شوارق الالهام، ص 53.