تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 72

2 _ دلیل دیگری که سبزواری اقامه می کند این است که اگر اصالت وجود پذیرفته نشود توحید فعلی سامان نمی یابد ، به این بیان که :

« با اصالت وجود ، راه برای وحدتِ موجودات عالَم باز می شود و در نتیجه ، فعل واحدِ الهی ( توحید فعلی ) تبیین می پذیرد ، در حالی که اگر ماهیات اصیل باشند ، چون خاستگاه کثرت و تغایرند ، نمی توان گفت که فعل خدای متعال واحد است » .(1)

بعضی از معاصرین در ردّ این دلیل می نویسد :

« از لحاظ عقلی نمی توان گفت که فعل خدا واحد و همه مخلوقات یکی اند . روشن است که همه یکی نیستند ، و دست کم ، این را می یابیم که خودِ ما با أشیای دیگر فرق داریم » .(2)

علاوه این که توحید فعلی در آیات و روایات معنای خاصّی دارد که در ثمرات وحدت وجود بیان خواهیم کرد و هرگز به معنای صدور فعل واحد از حق تعالی نیست .

3 _ برهان دیگری که سبزواری ارائه می کند این است که : « وجود اصیل است و إلاّ ، ذات و صفات الهی عینِ یکدیگر نخواهند بود .

اگر وجود اعتباری باشد ، جهت وحدتی در کار نخواهد بود تا امور مختلف ، که در مقام مفهوم با یکدیگر متغایرند ، در مقام وجود واحد باشند ، زیرا هر کدام فقط از قبیل ماهیت خواهد بود ، و سرشت ماهیات کثرت و اختلاف است نه وحدت و عینیت .

اگر هیچ وحدتی در کار نباشد ، عینیت صفات ذاتی با ذات الهی و عینیّت صفات با یکدیگر امکان نخواهد داشت .

از آنجا که معانیِ صفات و ذات با یکدیگر متغایرند و بین آنها تباین ذاتی در کار است . اگر جهت وحدتی نداشته باشیم ، میان ذات وصفات عینیّتی تصور نمی توان کرد » .(3)

1- هستی و چیستی در مکتب صدرائی ، ص 168 ، و شرح منظومه : 2 ، ص 74 _ 75 .
2- هستی و چیستی در مکتب صدرائی ، ص 168 ، و شرح منظومه : 2 ، ص 74 _ 75 .
3- همان ، ص 128 . شرح منظومه : 2 ، 74 _ 76 .