تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 83

عقل می نماید که بعد از تصوّر مفاد آن ، تصدیق یقینی را در پی خواهد داشت و ظنّ در میان نیست .

ثانیا : بعضی از بزرگان فرموده اند : ظنّ ، در معانی مختلفی به کار می رود ولی مراد از ظنّ در آیاتی که نهی از عمل به ظن می کنند(1) این است که کاری را بدون بصیرت و بینایی به صرف گمان ، انجام ندهید نه اینکه مراد نهی از آن حالت نفسانی ( احتمال راجح ) باشد .

به عبارت دیگر : قرآن نمی فرماید که به گمان هایت أصلاً توجّه نکن و بر طبق آن عمل نکن بلکه اگر گمان و ظنّ ریشه عقلایی داشته باشد باید به آن عمل کرد و ترتیب آثار داد حتّی به احتمالات نیز باید ترتیب اثر دهیم چنانکه قضیه دفع ضرر محتمل یا مظنون از مصادیق گمان است و توجّه و اعتناء به آن ، عقلایی است مثلاً اگر انسان احتمال دهد و یا ظنّ داشته باشد که در سفر خطری او را تهدید می کند آیا می توان گفت « إِنَّ الظَّنَّ لاَ یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئا »(2) دلالت بر عدم اعتناء به این احتمال با ظنّ می کند ؟ !

بنابراین مهّم این است که در امور با بصیرت عمل شود و اگر گمان و ظنّ منشأ عقلائی داشته باشد در حدّ خودش معتبر است . با توجّه به آنچه گفته شد اگر شارع خبر واحد ثقه را در فروع اعتقادی حجت بداند ، عمل به این خبر و التزام قلبی به آن ، عمل بدون بصیرت نیست و مشمول آیات ناهیه از عمل به ظنّ نمی باشد .

بله عمل به ظن خاص در امور بسیار مهم اعتقادی مانند اثبات صانع و توحید و نبوت نبی و امثال آن بدون حصول اطمینان دارای ریشه عقلایی نمی باشد .

ثالثا : این بحث در دو مقام باید مورد بررسی قرار گیرد :

1 _ صغری .

2 _ کبری .