کلم الطیب صفحه 107

مبحث سوم در بیان فروعی که بر عدل متفرع میشود:

اشاره

و آنها هشت فرع است.

فرع اول در افعال بندگان:

مسلمانان درباره افعال بندگان بسه دسته مختلف تقسیم میشوند:

دسته اول-جبریّه اند که قائلند جمیع افعالی که از بندگان صادر میشود از ایمان،کفر،طاعت،معصیت و افعال جوارح از قبیل رفتن،آمدن،نشستن، برخاستن،حرکت،سکون و غیر اینها فعل خدا بوده و بنده در همه اینها مجبور میباشد و فقط آلتی است که خداوند او را باراده و اختیار خود بهر طرف که بخواهد میگرداند و از خود هیچ گونه اراده و اختیاری ندارد و این مذهب اشاعره و جمعی از حکماء است و بعضی از آنها گفتند که ذات فعل از خداوند،و برای عبد کسب است-یعنی-عنوان طاعت و معصیت بر او صادق و از او منتزع میشود و برخی دیگر گفتند بنده وقتی تصمیم گرفت و عازم شد که فعلی را انجام دهد خداوند آن فعل را ایجاد میفرماید.

دسته دوم-مفوضه اند که میگویند بندگان در افعال خود مستقلند و جمیع افعالی که از آنها صادر میشود از جانب خود آنهاست و خداوند را در آنها هیچ گونه دخالتی نیست و این عقیده اکثر معتزله و زیدیه میباشد.

دسته سوم-امامیه اند که قائلند فعل باراده و اختیار بنده صادر می شود ولی در عین حال مستقل در فعل نیست،بلکه محتاج بحول و قوه و اراده حق است باین معنی که اگر اراده حق با او موافقت نمود صادر،و الا صادر نمیشود.

دسته اول-بر مذهب خود استدلال کرده اند باینکه اولا هر امر ممکن در عالم،وجودش محتاج بعلت است و هرگاه علت او هم ممکن باشد آن هم نیازمند بعلت،تا اینکه منتهی شود بعلت العلل(یعنی واجب الوجود).