کلم الطیب صفحه 108

بلکه ممکن همینطور که در وجود محتاج بعلت است در بقا هم محتاج بعلت میباشد.

و افعال بندگان هم از امور ممکنه و محتاج بعلت است و علت آنها هم باید منتهی باراده و اختیار واجب الوجود شود زیرا ممکنات اقتدار و اراده و اختیاری از خود ندارند.

و ثانیا-خدای تعالی بهر چیز محیط،و تمام اشیاء بوی قائم است و ممکن نیست امری در عالم واقع شود مگر باراده او،پس اگر بنا باشد بندگان در افعال خود مختار باشند لازم آید که افعال آنها از حیطه قدرت و اراده حق خارج شود بنابراین قدرت و اراده او محدود خواهد شد و حال آنکه صفات او غیر متناهی است.

و ثالثا- هرگاه بنده اراده کند که فعلی را بجا آورد یا اینکه خداوند وقوع آن فعل را میخواهد و یا نمیخواهد،در صورتی که وقوع آن فعل را نخواهد، نباید واقع شود چه اگر واقع گردد لازم آید که اراده بنده بر اراده حق غالب شود و اگر وقوع آن را بخواهد،یا فعل باراده هر دو واقع میشود،پس هرگاه هر دو اراده مستقل در تأثیر باشد اجتماع دو مؤثر کامل بر اثر واحد(توارد دو علت مستقل بر معلول واحد)لازم آید و این محال است و هرگاه هر دو بکمک و شرکت هم تأثیر نمایند شرک در افعال لازم آید و این هم منافی توحید افعالی است،و یا به اراده بنده واقع میشود و اراده حق در آن تأثیری ندارد در این صورت لازم آید که اراده بنده بر اراده حق غالب گردد.

بنابراین وجهی نمیماند مگر اینکه فعل باراده حق واقع شود و ارادۀ بنده تأثیری نداشته باشد و مطلوب همین است.

و رابعا-ظواهر کثیری از آیات قرآن دلالت میکند بر اینکه همه افعال مستند بحق تعالی است مانند، وَ مٰا تَشٰاؤُنَ إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ (1)(شما نمیخواهید