کلم الطیب صفحه 121

بوده و هر فعلی که از او صادر میشود دارای فائده و نفعی است که در دنیا یا آخرت یا هر دو سرا عاید مخلوقات میگردد.

و این فائده یا شخصی است باین معنی که عاید هر فردی از افراد بندگان میشود،و یا نوعی است که نظام جملی عالم وجود آن را اقتضا میکند اگر چه مصلحت شخصی در آن نباشد.

و دلیل بر این مطلب این ستکه هرگاه افعال حقتعالی دارای حکمت و مصلحت نباشد لازم می آید که فاعل عبث و لغو باشد و صدور لغو از حکیم قبیح است چنانچه گذشت.

و دیگر آنکه نصوص آیات شریفه قرآن بر این امر نیز دلالت مینماید مانند، أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمٰا خَلَقْنٰاکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنٰا لاٰ تُرْجَعُونَ (1)آیا گمان می کنید که شما را عبث و بیهوده آفریدیم و بازگشت شما بسوی ما نیست؟) وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِیَعْبُدُونِ (2)(جن و انس را نیافریدیم مگر برای معرفت و عبادت) وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا بٰاطِلاً ذٰلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا (3)(آسمان و زمین و آنچه ما بین آنهاست بیهوده و باطل نیافریدیم،این گمان کسانی است که کافر هستند).

و اشاعره قائلند که افعال حقتعالی معلّل باغراض نیست زیرا اگر برای غرضی باشد لازم آید که خداوند ناقص بوده و بواسطه آن غرض، کامل گردد.

و بطلان این کلام ظاهر است زیرا غرض حقتعالی از افعال خود افاده بمخلوقات است نه اینکه منظورش استفاده و استکمال باشد چون واجب الوجود غنی بالذات و کامل فوق الکمال،و از نقص و احتیاج منزه و مبراست و معنای کلام حکما که میگویند:افعال خدا معلل به اغراض نیست اینست که از افعال

1- 1) سوره مؤمنون آیه 118
2- 2) سوره ص آیه 27
3- 3) سوره و الذاریات آیه 57