کلم الطیب صفحه 123

و دلیل بر لزوم تکلیف این ستکه چون انسان مدنی بالطبع و اجتماعی و در حفظ حیات و معیشت خود محتاج به هم نوع خویش است و مانند اغلب حیوانات نیست که دارای خوراک و لباس و منزل و سایر احتیاجات طبیعی باشد،و بمقتضای حکمت دواعی شهوت و غضب و حب نفس و خودخواهی و خود خودپسندی در طبیعت او نهاده،و هر خوبی را برای خود میخواهد اگر چه با ضرر و سلب آسایش دیگران برخورد نماید،و چون طغیان این اخلاق باعث مزاحمت یکدیگر و نزاع و اختلاف،و پیدایش این امور موجب زوال و فناء اجتماع است.

بنابراین برای حفظ و بقاء جامعه قوانین و دستوراتی لازم است که حدود وظایف هر یک را معین نموده و از تعدی و تجاوز بحقوق یکدیگر که موجب سلب آسایش اجتماع میشود جلوگیری کند،و پیداست که بشر هر چند عاقل باشد ممکن نیست عقل او بتمام جهات مصالح و مفاسد امور احاطه پیدا کند و در قانون گذاری مراعات حال جمیع طبقات را بنحو احسن بنماید،بلکه در عین اینکه مصالح امری را می بیند از مفاسد آن غفلت مینماید و درحالی که میخواهد حقوق طبقۀ را مراعات کند بحقوق طبقات دیگر لطمه وارد می آورد،چنانچه در قوانین موضوعه بشر،حتی دول متمدن این امر مشهود است.

و از طرفی قانون وقتی منتج نتیجه و مثمر ثمر و مصلح فرد و اجتماع خواهد بود که معتقد بشر باشد و در قلب و باطن وی تمرکز یابد و باصطلاح ملازم با پلیس باطنی باشد و زاجر و رادعی داشته باشد که در نهان و آشکارا او را از ارتکاب قبایح اعمال و خلاف وظیفه منع نماید و پیداست که این معنی در قوانین موضوعه بشر صورت وقوع نمی یابد،زیرا بفرض اینکه بتواند با اعمال قدرت و زور جلوی اعمال زشت و منافیات نظام اجتماع را در ظاهر بگیرد باطن جامعه را نمیتواند اصلاح کند و حال آنکه اصلاح باطن حائز اهمیت و منشأ اصلاح ظاهر است و تا قلوب مردم از اخلاق و عادات زشت و خوی