کلم الطیب صفحه 125

نفس میباشد،زیرا افاضه فیض در محل غیر قابل از جانب حکیم قبیح است،و پیداست که استعداد و قابلیت بدون تحصیل علل و موجبات آن موجود نشود و استکمال نفس بدون ارشاد و هدایت و راهنمائی بطرق آن صورت نگیرد و بعلل استعداد و طرق استکمال کسی جز پروردگار عالمیان واقف نباشد.

بنابراین بر حقتعالی لازم است که جعل تکلیف نماید و ریاضات نفسانیه و عبادات بدنیه و غیر ذلک از تکالیف که موجب استکمال و حصول استعداد است وضع فرماید و راه سعادت و شقاوت را ببندگان نشان دهد و الا نقض غرض و صدور کار لغو و عبث در اصل خلقت بشر لازم آید و اینها خلاف عدل است.

و اشاعره منکر حسن تکلیف و لزوم آن شده و گفته اند جهت حسن تکلیف یا حصول عقاب است و این درست نباشد،زیرا جعل تکلیف تنها بجهت عقاب قبیح است.

و یا حصول ثواب است اینهم درست نیاید،برای اینکه اولا-کفاری که بحال کفر میمیرند با اینکه مکلفند اصلا ثوابی ندارند.

و ثانیا-حصول ثواب بدون تکلیف هم مقدور حقتعالی است و احتیاجی بجعل تکلیف نیست.

و جواب آنها اینست که جهت حسن تکلیف علاوه بر فوائدی که در دنیا بر آن مترتب است(چنانچه گذشت)تعریض بر ثواب است باین معنی که اگر مکلف بخواهد درک ثواب کند بتواند و این معنی نسبت بمؤمن و کافر یکسان است (إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ السَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً) .

و نفس ثواب هم قابلیت میخواهد،زیرا مشتمل بر تعظیم بوده و تعظیم کسی که مستحق و قابل تعظیم نباشد قبیح است،زیرا عطاء بغیر قابل،صرف در غیر محل است و این خلاف عدل میباشد چنانچه گفته اند«المعروف بقدر المعرفه»(عطا و بخشش باندازه معرفت و قابلیت است).

بنابراین ثواب بدون قابلیت صورت نپذیرد و قابلیت هم بدون تکلیف