کلم الطیب صفحه 127

دارد باین معنی که بلوغ و عقل شرط اصل تکلیف است،زیرا غیر بالغ و عاقل اصلا تکلیفی ندارند و جعل حکمی برای آنها نشده،و قدرت شرط حسن الخطاب است باین معنی که جعل تکلیف برای عاجز و غیر قادر در مقام انشاء مانعی ندارد ولی فعلیتش منوط بقدرت است و تا قدرت پیدا نکند خطاب متوجه باو نیست، و علم شرط تنجّز تکلیف است باین معنی که تکلیف برای جاهل نیز وضع شده و خطاب متوجه باو هم هست لکن تا مادامی که از استعلام و آگاه شدن از آن غیر ممکن باشد معذور است و عقاب که بعلت مخالفت تکلیف میباشد بر وی مترتب نشود.

پنجم از فروع عدل قاعده لطف است:

و آن را بعضی از متکلمین بر عدل متفرّع نموده اند.

و لطف عبارت از فعلی است که باعث تقرّب و نزدیک شدن بنده بطاعت و عبادت و دوری وی از معصیت گردد ولی بحدی نرسد که موجب الجاء و اضطرار گردد،مانند ارسال رسل و انزال کتب و جعل ثواب و عقاب و وعد و وعید و امثال اینها.

و اما اموری که صدور فعل بر آنها متوقف است مانند اعطاء قدرت و اسباب و آلات فعل اگر چه موجب تقرّب بفعل است،لکن از قاعده لطف خارج میباشد،زیرا این امور شرط تکلیف است و بدون آن ها تکلیف صحیح نباشد.

و دلیل بر لزوم لطف این ستکه اگر کسی بخواهد فعلی از دیگری صادر شود و بداند که اگر نسبت باو ملاطفت ننماید آن فعل را بجا نمیآورد و ملاطفت هم برای او مشقتی نداشته باشد لازم است بآن اقدام نماید برای اینکه اگر ترک لطف نماید نقض غرض لازم آید و نقض غرض عقلا قبیح است.

علاوه بر اینکه تقریب بطاعت فعل حسن و دارای مصلحت و خالی از مفسده