کلم الطیب صفحه 153

و نیز در خبر دیگر دارد که لو یعلم الناس ما فی القول بالبداء من الاجر ما فتروا عن الکلام فیه(اگر مردم میدانستند که چه اجری در اعتقاد ببداست از تکلم در آن سستی نمیکردند)و بدا در لغت بمعنی ظهور است و در اصطلاح نیز ظاهر شدن چیزی است پس از آنکه ظاهر نبوده باشد و منشأ بدا در افعال بندگان یا احاطه نداشتن بمصالح و مفاسد امور است،چنانچه بسا میشود بخیال انتفاع و مصلحت فعلی را بجا می آورند و پس از زمانی بمفاسد و زیان های آن برخورد نموده پشیمان میشوند و از آن دست بر میدارند و یا منشأش عدم قدرت و فقدان اسباب و وسائل کار است مثل اینکه کاری را شروع می کنند ولی بواسطه ناتوانی بر اتمام آن یا نداشتن اسباب،آن را ترک کرده و بکار دیگر اشتغال میورزند.

و یا منشأش تلون مزاج است که هر روز رنگی بخود گرفته و شغلی اتخاذ نموده و از روش سابق منصرف میشوند و بالجمله منشأ بدا در افعال عباد جهل یا عجز یا سفاهت میباشد.

و عامه چون این معنی را از بداء در باره حقتعالی توهم کردند لذا منکر شدند و آن را بر خدا روا ندانستند ولی بداء در افعالی الهی بمعنی دیگری میباشد و آن این ستکه چون افعال حقتعالی از روی حکمت و مصلحت است و حکم و مصالح تغییرپذیر میباشد و اغلب منشأ تغییر آن حالات و صفات و اخلاقی است که برای مردم پیدا می شود،مثل اینکه صله رحم باعث طول عمر و قطع رحم موجب کوتاهی عمر و سخاوت باعث غنا و بخل مستلزم فقر،و عبادت موجب نعمت و معصیت مورث بلاء است و همینطور هر چه حالات مردم مختلف شود معامله حقتعالی با آنها تغییر کند،چنانچه در قرآن مجید میفرماید: إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ (1)(بدرستی که خداوند تغییر نمیدهد آنچه را که با قومی میباشد مگر وقتی که تغییر دهند آنچه را که در نفسهای ایشان است)