کلم الطیب صفحه 31

از آن تشکیل شده است و از این اجزاء بجزء لا یتجزی و ذره ذیمقراطیسیه و اجزاء اثیریه تعبیر شده است و مادیین قرون اخیره چون دیدند مسلک ذیمقراطیس در عنصر اصلی و مبدء موجودات از مسلک سایر حکمای طبیعی بهتر است برای اینکه آب یا خاک یا هوا و یا آتش را که آنها عنصر اصلی میدانستند بتجارب شیمیائی ثابت شد که خود مرکب از عناصر بسیاری هستند لذا آن را اختیار کردند و اساس تحولات و تغیرات موجودات را بر فرضیه نشو و ارتقاء داروین(که طبیعت ماده را بالذات قابل ترقی دانسته و قائل بوده که بطول زمان هر مرتبه ناقص را رها کرده و مافوق را اختیار نموده و بهمین طریق ماده سیر تکاملی خود را پیموده تا ببالاترین درجه حیوان و از آن بصورت انسان در آمده است)قرار دادند و اقوال دیگری درباره عنصر اصلی و مبدء موجودات چه در بین قدمای طبیعیین و چه در بین متأخرین آنها هست که ذکر آنها موجب تطویل کلام است.

و دلیل بر بطلان قول همه آنها اینست که اولا این فرضیات مجرد حدس و تخمین است و دلیل و شاهدی بر اثبات آنها وجود ندارد و ثانیا چه عناصری را که قدما و چه جواهر فردۀ را که متأخرین مبدء موجودات فرض کرده اند بالاخره جسم است و جسم هر قدر کوچک فرض شود قابل تجزیه و مرکب از اجزاء است چنانچه در مقدمه ذکر شد و واجب الوجود نمیشود مرکب باشد برای اینکه احتیاج باجزاء و مرکب یعنی علتی که اجزاء را بیکدیگر منضم نماید پیدا میکند و احتیاج منافی واجب الوجودی است چنانچه در بیان صفات سلبیه بیاید و نیز جسم محتاج بمکان است،پس احتیاج بغیر خود دارد و لایق واجب الوجودی نیست.

و ثالثا میگوئیم حرکات و تغییرات و اتصالات و انفصالات و تصادمات این ذرات از کیست،اگر گویند در اثر قوه جذب و دفعی است که در خود ذرات موجود است گوئیم بنابر قول شما قوه جذب و دفع خود در اثر حرکات ذرات تولید میشود پس اگر حرکات ذرات نیز در اثر قوه جذب و دفعی باشد که از خود آنها تولید شده دور لازم آید و اگر حرکات آنها در اثر قوه جذب و دفعی باشد که از ذرات دیگر