کلم الطیب صفحه 332

که هرگاه کسی از روی جهل بموضوع یا اجتهاد بر خلاف واقع بخطا رفت معذور است(چنانچه عقیده عامه است).

و توضیح این مطلب را در ضمن چند امر بیان میکنیم:

امر اول در تعریف اصول دین و فروع دین: دین اسلام را بسه قسم منقسم کرده اند.

اول- امور اعتقادیه که از آنها باصول دین تعبیر میشود.

دوم- اخلاقیات که علم اخلاق متکفل آنست.

سوم- وظائف عملیه که از آنها بفروع دین تعبیر میشود و مثال زده اند دین را بدرختی که اصول دین بمنزله ریشه و اخلاق بمنزله قامه و تنه و فروع دین شاخ و برگ و فوائدی که بر اعمال مترتب میشود از نتایج دنیوی و مثوبات اخروی میوۀ آن درخت باشد.

و تمثیل بهتر برای مطلب این ستکه روح انسانی در ابتدای خلقت صرف قابلیت دارد و به هیچ وجه فعلیتی برای او نیست ولی قابلیت افاضه جمیع کمالات را دارد و غرض از دین تکمیل نفس و روح انسانی است تا باعلی درجه فعلیت نائل گردد.

بنابراین نفس بمنزله آن موادیست که قابلیت آینه شدن را دارند و اخلاق بمنزله صیقلی نمودن آن مواد و وظائف عملیه بمنزله برطرف کردن حجب و موانع و گرد و غبار از آینه و معارف الهیه و امور اعتقادیه و صور علمیه بمنزله صوری است که پس از صیقلی کردن و زدودن زنگ و گرد و غبار در آینه منعکس میگردد.

و از این تمثیل استفاده میشود که معارف الهیه مقصود اصلی و علت غائی خلقت روح است،چنانچه مقصود اصلی از آینه انعکاس صور می باشد لکن در مثال اول مقصود اصلی از درخت ریشه نیست بلکه میوه و گل و شاخ و برگ است.