کلم الطیب صفحه 45

ندارد زیرا عادل است و از عادل کار قبیح سر نزند و جواب آنها این ستکه عادل کار قبیح نمیکند نه اینکه نتواند بکند و میان نکردن و نتوانستن فرق واضحی است.

دسته چهارم-بلخی و تابعین او هستند که میگویند:خداوند بر صدور افعالی مانند افعال بشر یا سایر مخلوقات قدرت ندارد،برای اینکه این افعال عبارت از حرکت و سکون است و حرکت و سکون توقف بر جسم دارد زیرا عرضند و عرض در وجود محتاج بموضوع(چیزی که قوام وجودش باو باشد)است و چون خداوند جسم نیست لذا قادر بر حرکت و سکون نمیباشد.

و جواب آنها اینست که خداوند بر ایجاد حرکت و سکون در اجسام قادر است نه اینکه خود محرک و ساکن باشد چنانچه ایجاد کلام در درخت و نحو آن مینماید،بنابراین خالق عوارض و موضوعات او است درحالی که ذاتش منزه از عروض عوارض است.

دسته پنجم-جبائیان و اتباع آنها هستند که بتفویض قائلند و بنده را فاعل مستقل تصور نموده و فعل او را از تحت قدرت حق خارج میدانند.

و این عقیده علاوه بر اینکه خلاف حکم عقل و برهان است(چنانچه در مبحث عدل در نفی جبر و تفویض بیاید)مخالف حس و وجدان نیز میباشد،زیرا بحس و عیان مشاهده میشود که هر فعلی چه بسیار مقدماتی لازم دارد که اکثر آنها از تحت قدرت بشر خارج است،بنابراین چطور میتوان قائل شد که بشر مستقل است چنانچه خداوند در قرآن مجید میفرماید: أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تُمْنُونَ أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخٰالِقُونَ، أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَحْرُثُونَ أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزّٰارِعُونَ، أَ فَرَأَیْتُمُ الْمٰاءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ- الْمُنْزِلُونَ، أَ فَرَأَیْتُمُ النّٰارَ الَّتِی تُورُونَ، أَ أَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهٰا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ (1)آیا می بینید این منی که شما در رحم زنان میریزید آیا شما فرزند از آن می آفرینید