کلم الطیب صفحه 53

سوم از صفات ثبوتیه حیوه است:

حیوه عبارت از چیزی است که منشأ درک و فعل اختیاری باشد و از این جهت بحس و حرکت تعبیر کرده اند.

و برای درک مراتبی است که نازلترین مرتبه آن احساس بحواس ظاهره میباشد که حتی بعضی مراتب آن مانند لمس کردن در کرم زمین هم مشاهده میشود.

و بالاتر از این مرتبه خیال است که صورت اشیاء را تصور میکند و در اکثر حیوانات نیز دیده میشود،چنانچه حیوانات اهلی محل و صاحب خود را در اثر این قوه تشخیص میدهند.

و بعد از آن وهم است که ادراک معانی جزئیه را مینماید مانند درک سخاوت و شجاعت در شخصی و غیر اینها و این نیز در بعض حیوانات مشاهده میشود چنانچه گوسفند دشمنی گرگ را درک میکند و بچه حیوان محبت مادر را میفهمد و امثال اینها.

و بالاتر از این مرتبه عقل است که مدرک کلیات است چون حس سخاوت و شجاعت و غیره.

و عقول نیز دارای مراتبی است تا میرسد بمرتبه عقول مجرده که تمام علوم نزد آنها حاضر است و احتیاج باکتساب ندارند و اعلی مراتب ادراک،علم حضوری ذاتی است که مختص بذات واجب الوجود است.

و برای فعل نیز مراتبی است که نازلترین مرتبه آن حرکتی است که از روی شهوت و غضب صادر شود مانند حرکات ارادی حیوانات.

و بعد از آن مرتبه افعال انسانی است که تابع اراده نفسانی میباشد و بهمین نحو مراتب دیگری را دارا است تا برسد بافعال الهی که اعلی مراتب فعل است و از آن بابداع و انشاء و اختراع و تکوین تعبیر میشود و از این بیان بخوبی معلوم میشود که برگشت حیوه بعلم و قدرت است،چه آنکه علم اعلی مراتب درک و قدرت منشأ اعلی مراتب فعل است و حیوه عبارت از چیزی یست که منشأ ادراک