کلم الطیب صفحه 598

جواب از شبهه اول: همان جوابی است که در باره معاد جسمانی که از ضروریات دین اسلام بلکه جمیع ادیان است بحکمای طبیعی یا الهی که معاد را بمعاد روحانی یا بدن برزخی اختصاص داده اند داده شده و در مبحث معاد بیاید ان شاء اللّه تعالی و ذکر آن در اینجا موجب تطویل کلام است.

بعلاوه یک جواب کلی در اینجا میدهیم و آن اینست که گفته اند اقوی ادله امکان چیزی وقوع آن چیز است و چنانچه در مقصد دوم بیان شد رجعت در امم سابقه بلکه در این امت واقع شده و بعد از وقوع آن جای شبهه در امکان وقوعش باقی نمی ماند.

اما جواب از شبهه دوم: اینست که اولا بر فرض که منکرین رجعت فائدۀ در آن تصور نکند دلیل بر نداشتن فائده نیست چه آنکه گفته اند«عدم الوجدان لا یدل علی عدم الوجود».

و ثانیا چنانچه واضح است برای ائمه طاهرین در زمان حیاتشان زمینه مساعدی برای بروز تامه کمالات و شئونات آنها و استفاده کامل از علوم و معارفشان نبود زیرا اغلب یا خانه نشین و یا تحت شکنجه و حبس معاندین بوده و بسا در سنین جوانی شهید شدند،و ایام رجعت دوره بروز تامه کمالات خانواده عصمت و طهارت و استفاده و استکمال امت از کمالات علمی و عملی آنان بنحو اتم و اکمل و درک سلطنت حقه و تشرف بحضور آنان و انتقام از دشمنانشان میباشد.

و اما اینکه بعضی گفته اند بموت تکلیف برداشته شود و حیات بعد از موت مفید تکلیف نباشد حرف پوچ و بی اصلی است،زیرا احکام الهی احکام کلیه است که دائر مدار موضوعات خارجی و شرایط عامه و خاصه میباشد،و چه مانع دارد که حیات مانند عقل و بلوغ و قدرت و علم از شرایط عامه تکلیف باشد و همینطور که اگر عاقلی دیوانه شود تکلیف از او ساقط گردد،باز که عاقل شود تکلیف برای او ثابت میگردد،و یا توانائی ناتوان شود و باز توانا گردد،و یا