کلم الطیب صفحه 605

و برعکس بسا انسان در منتهای التذاذ بلذائذ جسمانی و جهات شهوی بوده و روح او بواسطه بلادت و درک نکردن مطالب علمی و فقدان کمالات اخلاقی متألم و خمود است،در صورتی که اگر روح او همین مواد بدنی بود باید لذت و المش دائر مدار لذائذ و آلام جسمانی باشد.

3-چنانچه دیده شد بسیاری از افراد بشر مانند انبیاء و اولیاء و فلاسفه و دانشمندان عقول آنها در کمال قوت و سعه است در صورتی که بسا بدنهای آنان در حال ضعف و نقاهت میباشد و برعکس چه بسیار از مردم که بدن های آنان در منتهای قدرت و قوت بوده و عقلشان در نهایت ضعف و قصور است،و این شاهد بزرگی است بر اینکه روح مجرد بوده و از سنخ بدن نیست وگرنه قوت و ضعف او دائر مدار قوت و ضعف بدن میبود.

4-چنانچه معلوم است بسا حواس ظاهره چیزی را احساس میکنند و حال آنکه خلاف حقیقت و واقع بوده،مثلا چشم بوسیله آلاتی از قبیل میکرسکوپ اشیاء کوچک را بزرگ و بسا بواسطه بعد جسمی آن را کوچک می بیند و گوش در مکانهائی مانند کوه و نحو آن برگشت صدا را صدای دیگری می پندارند و ذائقه بسا بواسطه مرضی غذای شیرین را تلخ تشخیص میدهد و همچنین است حال باقی حواس ظاهره.

و پیداست که خود این حواس خطای خود را ادراک نمی کنند،بنابراین می فهمیم که قوه دیگری در ما هست که خطاها و اشتباهات حواس را برطرف مینماید،و آن قوه همان عقل و روح انسانی است که از قبیل قوای جسمانی نیست و لذا حیوانات که از این قوه بی بهره اند کاملا در اشتباه می افتند.

5-چنانچه واضح است انسان غیر از احساسات خارجی که بوسیله قوای جسمانی برای او حاصل می شود،دارای ادراکات باطنی از قبیل درک امور کلیه و ترتیب قضایا و مقدمات و نتیجه گرفتن و استحاله اجتماع ضدین و نقیضین و امثال اینها نیز میباشد و این نوع ادراکات کار حواس نیست،بلکه ناشی از همان