کلم الطیب صفحه 615

سوم- قول صدر المتالهین و تابعین اوست که گفته اند:روح بصورت برزخی و قالب مثالی که صورتی است بدون ماده تعلق میگیرد و تمام عالم آخرت صور خیالیه است که بخلاقیت نفس موجود میشود.

چهارم- قول شیخ احمد احصائی است که میگوید:روح بجسد حور قلیائی که برزخی بین این بدن جسمانی و روح انسانی است تعلق میگیرد.

پنجم- مذهب محققین از حکماء و متکلمین و ارباب شریعت است که قائلند روح بهمین بدن عنصری تعلق میگیرد و معاد هم جسمانی و هم روحانی میباشد و قول حق این است.

و ما نخست مذهب حق را ثابت نموده و سپس بطلان سایر مذاهب را متذکر میشویم:

تحقیق در مذهب حق:

تحقیق کلام در اثبات مذهب حق موقوف بر تقدیم چند مقدمه است و قبل از شروع در مقدمات مزبور از توضیح اصطلاحی چند که در ضمن مطالب آینده با آنها اصطکاک پیدا میکنم ناگزیریم.

1-حکماء برای حرکت چهار قسم ذکر کرده اند:حرکت کمیه مانند اعداد و خطوط و ازمنه؛حرکت کیفیّه مانند الوان و بویها و طعمها حرکت وضعیه،مانند حرکت زمین بدور خود و حرکت اینیّه مانند حرکت زمین بدور خورشید.

و صدر المتألّهین حرکت دیگری بنام حرکت جوهریه برای کلیّه عناصر ذکر کرده که ترقی و تعالی آنها بواسطه آن حرکت است و در تمام مواد و عناصر ساری و جاری بوده و آنها را از نقص بطرف کمال سیر میدهد و از آن بجوهر سیّال تعبیر می کنند.

2-برای هر متحرکی دو نوع حرکت ذکر کرده اند،یکی حرکت توسطیّه و دیگر حرکت قطعیه،حرکت توسطیّه عبارت از حرکت نقطۀ سیاره است که از مبدأ تا منتها سیر میکند و در هر آنی در یک قسمت از زمان و مکان