کلم الطیب صفحه 62

قدیم و قائم بذات و مغایر علم و قدرت دانستند.

و این مذهب باطل است برای اینکه اولا کلام در عرف عقلاء عبارت از حروف و اصوات مرکبه است که مفهم معانی مقصوده باشد(یعنی الفاظ مرکبه است که دلالت بر مقصود نماید).

و ثانیا-این حرف قابل تعقل و تصور نیست تا اینکه در صحت یا فساد آن گفتگو شود،چه اگر مراد از کلام نفسی علم حقتعالی است که بآن تعلق گرفته برگشت آن بعلم میشود و اگر مراد قدرت خداوند است بر ایجاد آن معانی در محل و موقع خود،مرجع آن بقدرت میشود و حال آنکه اینها میگویند:معنائی غیر از علم و قدرت است و معنی دیگری هم از کلام نفسی فهمیده نمیشود تا بگویم مراد آنها آن معنی است.

و ثالثا-همان اشکالی که بر زائد و قدیم دانستن سایر صفات ثبوتیه بر آنها وارد است(یعنی الزام بتعدد قدماء و مرکب بودن واجب الوجود از ذات و صفات و احتیاج ذات بصفات)در اینجا نیز بر آنها وارد است(چنانچه در نفی معانی بیاید).

و حنابله(پیروان احمد حنبل)گفتند مراد از کلام،کلام لفظی است که عبارت از حروف و اصوات مرکبه باشد و تکلم را صفتی قدیم و قائم بذات دانستند یعنی متکلم بحروف و اصوات را ذات واجب الوجود تصور کردند.

و این مذهب نیز باطل است،برای اینکه اولا الفاظ که از حروف و اصوات تشکیل میشود باصطلاح از موجودات غیر قاره بالذات است-یعنی-از چیزهائی است که هر جزئی از آن که موجود میشود جزء سابقش فانی میگردد (1)بنابراین لازمه مفهوم الفاظ حدوث(مسبوق بعدم بودن)است و قدیم بودن آنها متصور