کلم الطیب صفحه 624

اصل اول- اینکه شیئیت شیء بصورت اوست نه بماده حتی اگر فرض شود چیزی که از ماده و صورت مرکب است بصورت صرف موجود شود بتمام حقیقت موجود شده اگر چه ماده نداشته باشد،نظیر جنس و فصل که هرگاه فرض شود ناطق بدون حیوان موجود گردد انسان بتمام حقیقت خود موجود شده،چنانچه در عرشیه میگوید:«ان تقوم کل شیء بصورته لا بمادته و هی عین ماهیته و تمام حقیقته فهو هو بصورته لا بمادته»و در اسفار میگوید:کل مرکب بصورته هو هو لا بمادته»تا اینکه میگوید:«حتی لو فرضت صوره المرکب قائمه بلا ماده لکان الشیء بتمام حقیقته موجود».

اصل دوم- اینکه تشخص هر چیزی(مجرد یا مادی)عبارت از نحوه وجود خاص باوست و اما عوارض شخصیه از مقومات(چیزهائی که قوام وجودش بآنها باشد)او نیست،بلکه از مشخصات و لوازم وجود اوست.

اصل سوم- قول بحرکت جوهریه است که برای کلیه عناصر ذکر کرده و این از افکار بکر اوست،زیرا چنانچه گذشت حکماء چهار قسم حرکت که عبارت از حرکت کمیه و کیفیه و وضعیه و اینیه باشد بیشتر ذکر نکرده اند و او حرکت جوهریه را بر آنها افزوده است.

اصل چهارم- قوه خیالیه جوهر مجردی است که پس از تلاشی این بدن باقی بوده و زائل نمیشود،تنها دارای صورت و خالی از ماده است و این جوهر واسطه بین مفارقات-یعنی-عقول مجرده از ماده و صورت و مادیات -یعنی-اجسام میباشد.

اصل پنجم- فاعل همینطور که مقادیر و اشکال و صور در عالم طبیعت بمشارکت ماده از او صادر میشود همین نحو بدون ماده نیز از وی صدور می یابد بنابراین نفس قادر است که بقوۀ خیال در عالم آخرت ایجاد شکل و صورت و مقدار کند.

پس مذهب خود را بر این اصول پنج گانه متفرع نموده باینکه ماده داثر