کلم الطیب صفحه 625

و زائل است و بنا بر حرکت جوهریه دائما در تغییر و تبدیل بوده و ثبات و بقاء ندارد،بنابراین معدوم میشود و اعاده معدوم نیز محال است و تشخص و تحقق انسان بصورت است که تمام حقیقت او میباشد و در عالم آخرت روح باین تمام حقیقت-یعنی-صورت تعلق میگیرد و حور و قصور و سایر خصوصیات بهشت از اطعمه و اشربه و ثمرات چیزهائی است که نفوس سعداء بقوه خیال ایجاد کرده التذاذ میبرند و آتش و زقوم و ماء حمیم و سایر عذاب های جهنم اموری است که نفوس اشقیاء ایجاد نموده و معذب می شوند،و بالجمله تمام دستگاه عالم آخرت را صور بدون ماده دانسته که نفس بقوه خیال ایجاد میکند و همین صورت را تمام حقیقت حور و قصور و زقوم و ماء حمیم و غیره،و اقوی و اشد از صور طبیعیه مادیه دنیویه دانسته،و جمیع آیات و اخبار را بر این معنی حمل نموده است.

و از این مذهب بوجوهی جواب داده میشود:

اول-اصولی که مذهب خود را بر آن مبتنی نموده اگر همه آنها مورد اشکال و منع نباشد،بعضی از آنها ممنوع است،اما اصل سوم که قول بحرکت جوهریه باشد اگر چه فی الجمله مانعی ندارد ولی مسلما حرکت از عوارض بوده و محتاج است بمحرک و چیزی که در آن حرکت کند و مبدئی که از آن و مقصدی که بطرف آن حرکت نماید و هر چه بالعرض باشد زائل شدنی است،بنابراین ممکن است و از قدرت حقتعالی بیرون نیست که فردای قیامت جسم را با ماده و صورتش ساکن و ثابت نگاه دارد،بطوری که محتاج ببدل ما یتحلل نباشد و تغییر و تبدیلی برای آن روی ندهد مانند مجردات.

و اما اصل چهارم که قوه خیال مجرد باشد نیز ممنوع است،برای اینکه قوه خیال غیر از نفس ناطقه،بلکه از شئون و عوارض اوست و جوهر هم نیست.

و اما اصل پنجم که نفس در ایجاد صور در عالم عین و خارج بواسطه قوه