کلم الطیب صفحه 626

خیال قدرت داشته باشد نیز ممنوع است،برای اینکه آنچه از قوه خیال صادر میشود مجرد تصور در عالم ذهن است و آن هم هر صورتی که در آن بیاید صورت دیگر منعدم شود و قابل افاضه صور مختلفه نباشد علاوه بر اینکه در بحث قدرت گذشت که موجد اشیاء در عالم عین و خارج تنها واجب الوجود است و اصل حکماء (الواحد لا یصدر عنه الا الواحد)در عله موجبه است (1).

دوم-ماده بواسطه حرکت جوهریه معدوم صرف نمیشود تا مستلزم اعاده معدوم باشد،بلکه مواد اگر صورتی را رها کنند صورت دیگری بخود میگیرند چنانکه مواد بدنی پیش از آنکه صورت بدنی پیدا کنند صورتی دیگر داشته و هیچ گاه معدوم صرف نمیشوند.

سوم-این قول مستلزم منع وجود فعلی بهشت و جهنم است و صریح است در اینکه نفس بهشت و جهنم را در عالم آخرت بقوۀ خیال ایجاد میکند،و در مباحث آینده بیاید که وجود فعلی بهشت و جهنم از ضروریات دین بوده،و نصوص آیات قرآن و اخبار متواتره بر آن قائم است.

چهارم-آیات و اخبار گذشته قابل این تأویل نیست،آیا صورت خیالی است پوسیده میشود و خداوند آن را زنده مینماید؟یا خداوند استخوان های آن را جمع میکند و حتی بند انگشتانش را تسویه مینماید؟و یا از قبر بیرون می آید و زمین او را بیرون می اندازد و صبر بر آتش ندارد؟آیا صورت های خیالی است که خداوند در باره آنها میفرماید: «کُلَّمٰا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنٰاهُمْ جُلُوداً غَیْرَهٰا لِیَذُوقُوا الْعَذٰابَ» (2)( هرگاه پوستهای بدن آنها سوخت و از بین رفت پوستهای دیگر بآنها میدهیم تا بچشد عذاب را).

بلی ما منکر صور مجرده نیستیم و در محل خود آن را اثبات نموده ایم ولی آن مسأله جداگانه بوده و مربوط بحشر بدن مادی جسمانی نیست.