کلم الطیب صفحه 643

و اگر خلل موجب بروز مرض نشود،بلکه بغته بدن را فاسد نماید آن را موت فجأه نامند و هرگاه بواسطه تصادفاتی باشد که بر کارخانه بدن وارد میشود آن را موت اخترا (1)میگویند.

و اسباب باطنی بلوغ اجل و تمام شدن عمر و طی کتاب حیوه است، زیرا روزی ها و نفس ها و آنات عمر هر کسی دارای اندازه و مقدار است چون پایان یابد اجل فرا رسد و عمر سپری شود و اجل هم بر دو قسم است حتمی و معلقی:

اجل حتمی عبارت از مدت معینی است که در لوح محفوظ طبق حکمت برای هر کسی مقدر شده چنانچه میفرماید: «لِکُلِّ أُمَّهٍ أَجَلٌ فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَهً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ» (2)(برای هر گروهی مدتی است چون مدتشان سر رسید،ساعتی از آن مؤخر و مقدم نتوانند نمود).

و اجل معلقی مشروط باموری است که اگر آنها حصول یابد موت واقع شود و این امور بر دو قسم است:

امور ظاهری مانند بلاهای اتفاقی از قبیل قتل،زهر خوردن،غرق شدن زیر بنای خراب یا ماشین رفتن و امثال اینها.

و رفع این بلیات بصدقه و اعمال صالحه و ترک معاصی ممکن،و مبرم و محکم نمودن آنها باصرار بر معاصی و ترک واجبات و اشاعه فحشاء ممکن است.

و امور باطنی مانند قطع رحم و ظلم و معاصی دیگر که موجب کوتاه شدن عمر؛و صله رحم و عدل که باعث طول عمر میشود و همچنین جهات باطنی دیگر که ممکن است موجب کوتاهی یا طول عمر گردد.

و این تغییرات از جمله بدائیات است که در مبحث نسخ و بدا در باب نبوت