کلم الطیب صفحه 779

چیزی ملکه و عادت انسان شد بیشتر در حالات غیر اختیاری از او بروز و ظهور میکند چنانچه دیده میشود اشخاص در حال خواب یا غشوه و یا جنون امور باطنی و عادی که در آنها رسوخ داشته ابراز و اظهار میکنند و مسلما حال احتضار سخت تر از حال خواب و غشوه و جنون است.

امر دوم در حد خوف:

خوف بجمیع اقسامش بمنزله تازیانه و چوبی است که حیوان را بحرکت و مشی وامیدارد و چون تهدید و زدنی است که طفل را تأدیب و تربیت میکند، پس اگر تازیانه و چوب باندازۀ نباشد که موجب الم حیوان شود و یا تهدید و ضرب بمقداری که باعث تأدیب طفل گردد،نتیجه نخواهد داشت،همچنین اگر بحدی باشد که حیوان را شل یا ناقص،و طفل را مجروح یا تلف کند، نتیجه خلاف مقصود خواهد بود.

خوف نیز وقتی ممدوح است که محرک انسان باعمال صالحه و ترک معصیت گردد ولی اگر باین حد نرسد،مثل اینکه تنها بگریه یا تغییر رنگ یا اظهار تأسفی اکتفاء شود و ترک معصیت و عمل بطاعت دنباله آن نباشد فائدۀ ندارد و یا بحدی برسد که موجب یأس و ناامیدی گردد آن نیز خلاف مقصود خواهد بود.

امر سوم در تحصیل و تحقق خوف:

خوف ممدوح بجمیع اقسامش تحقق نیابد مگر بسه چیز:علم حال و عمل:

اما علم عبارت از معرفت بعظمت پروردگار و زیانهای معصیت و خطرات خاتمه و عاقبت است چنانچه ذکر شد.

و اما حال عبارت از اشتغال بتزکیه باطن و عیوب نفسانی و مجاهده با نفس و مؤاخذه از او،قدر دانستن عمر و بیهوده صرف ننمودن آن و مراقبت