کلم الطیب صفحه 780

نفس و رسیدگی بحساب خود و خضوع و خشوع در پیشگاه احدیت و نحو اینها است.

و اما عمل جلوگیری نفس از محظورات است و آن چهار درجه دارد:

عفت،ورع،تقوی و صدق،عفت منع از شهوات نفسانی است و ورع اجتناب از معاصی و تقوی ترک شبهات و صدق مهیا شدن برای خدمت و تحصیل سعادت است و از آثارش این ستکه بنا نکند جائی را که در آن سکونت نمیکند و اندوخته ننماید چیزی را که همراه خود نمیبرد و بفقدان و مفارقت متاع دنیوی محزون و متأثر نشود.

امر چهارم [در خوف و رجاء]

اشاره

:از بعضی آیات و اخبار استفاده میشود که انسان باید بین خوف و رجاء بطور مساوی باشد و هیچ کدام بر دیگری ترجیح نیابد حتی در خبر دارد که«لو وزن احدهما لم یترجح علی الآخر»(اگر هر کدام از خوف و رجاء سنجیده شود بر دیگری فزونی نیابد).

و از بعضی آیات و اخبار دیگر استفاده میشود که رجاء باید زیاده از خوف و ترجیح بر آن داشته باشد و برای علماء اخلاق در جمع بین این دو دسته آیات و اخبار مسالک و انظاری است.

بعضی گفتند دسته اول از آیات و اخبار راجع به پیش از ظهور آثار مرگ و دسته دوم راجع بوقت ظهور آثار آن است.

و برخی گفتند دسته اول راجع به پیش از عمل،و دسته دوم راجع ببعد از عمل است.

و بعضی دیگر گفتند دسته اول راجع بمنهمک و طغیان کننده در معاصی، و دسته دوم راجع بغیر اینهاست.

و برخی دیگر گفتند دسته اول برای کسی است که رجاء بر او غالب شده و چندان از معاصی باکی ندارد و دسته دوم برای کسی است که خوف بر او چیره گردیده و بیأس نزدیک شده است.