کلم الطیب صفحه 80

آن محال است و همین که یکی از آنها دارای مرجح شد آن دیگری ناقص و فاقد رجحان خواهد بود و نقص بر واجب الوجود روا نیست.

و هرگاه وجود هر یک بتنهائی کافی نباشد بلکه باعانت یکدیگر در ممکنات تأثیر نموده باشند عجز هر دو لازم آید و عجز بر واجب الوجود روا نباشد.

دلیل سوم بر وحدت واجب الوجود،نظام عالم وجود است:

و بیانش این ستکه اگر انسان بدقت در موجودات عالم نظر کند مشاهده می نماید که نظم و نسق خاصی در میان آنها برقرار و با کمال تباین و تضادی که بین انواع موجودات مشهود و اختلافی که در طرز خلقت آنها موجود است همه مانند اعضاء یک بدن بهم مربوط و دارای هدف واحد و متوجه بیک مقصودند.

و در بین تمام موجودات از کرات جوّی گرفته تا مخلوقات ارضی قانون واحدی حکمفرما است که تمام تغییرات و تبدیلات و تجزیه و ترکیب آنها تابع آن قانون-یعنی-قوه جذب و دفع و الفت و تنافر طبیعی میباشد.

و پیداست که این نظام واحد و ترتیب خاص جز بوحدت صانع صورت نمی پذیرد چنانچه خداوند در قرآن مجید میفرماید: وَ مٰا کٰانَ مَعَهُ مِنْ إِلٰهٍ إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ وَ لَعَلاٰ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ (1).

(اگر با خدای یکتای خدای دیگری بود هرآینه هر خدائی با مخلوق خود بطرفی رفته بود و هر یک بر دیگری برتری و تعالی میجست و باین جهت نظام عالم مختل و عالم مضمحل میگشت).

مخالف توحید ذاتی کیست؟ ابن کمونه یکی از شاگردان افلاطون در توحید ذاتی مخالفت کرده لکن نه اینکه بدو واجب الوجود قائل شده باشد بلکه مدّعی شده که ممکن است دو واجب الوجود فرض نمود و منکر امتناع آن شده است.

میگوید چه مانعی دارد دو واجب الوجود که بتمام ذات مخالف یکدیگر