کلم الطیب صفحه 86

باندک التفاتی زنده دارد آفرینش را

اگر نازی کند از هم فرو ریزند قالب ها

چنانچه سوزندگی را از آتش نمرودیان گرفت و آتشکده را برای حضرت ابراهیم علیه السّلام گلستان نمود.

و نیز قادر است همچنانکه موجودات را بوسیله اسباب ایجاد میفرماید بدون اسباب هم موجود نماید مثل اینکه حضرت آدم علیه السّلام را بدون پدر و مادر و حضرت عیسی علیه السّلام را بدون پدر بیافرید.

و برای توحید افعالی در علم اخلاق چهار مرتبه ذکر کرده اند:

قشر القشر،قشر،لب و لب اللب و بیانش این ستکه معرفت بتوحید افعالی را تشبیه کرده اند ببادام و گردو که دارای پوست سبزی است که آن را قشر- القشر(پوست پوست)گویند و پوست سختی دارد که قشرش خوانند و دارای مغزیست که آن را لب و مغز آن روغنی دارد که آن را لب اللب(مغز مغز) نامند.

مرتبه اول-(قشر القشر)توحید منافقین است که بزبان اقرار بتوحید افعالی دارند و کارها را مستند بحق میدانند ولی بدل معتقد نیستند.

مرتبه دوم-(قشر)توحید عوام است که بزبان اقرار و بدل اعتقاد دارند لکن این عقیده در قلب آنها رسوخ ننموده و دل آنها بنور توحید روشن نشده و تمام نظرشان باسباب و وسائط است لذا وقتی اسباب ظاهری باشد قلبشان آرام ولی باندک تغییر و پیش آمدی مضطرب و منقلب میشوند.

مرتبه سوم-(لب)توحید خواص است که معتقدند مؤثّری در عالم وجود جز ذات واجب الوجود نیست و بطور کلی نظر باسباب ندارند و بود و نبود آنها در نظرشان یکسان است و اسباب را وسیله نظام کون و مقهور اراده حقتعالی میدانند و او را مسبب الاسباب و مؤثر در عالم میشناسند و خوف و رجاء و توکل در این مرتبه حاصل میشود.