کلم الطیب صفحه 98

گفتند ذات حقتعالی با ذات ممکنات مساوی میباشد و امتیازش از آنها بحالت الوهیه است و این حالت الوهیه موجب چهار حالت-یعنی-علم،قدرت،حیوه و وجود خواهد بود و باری تعالی قادر است باعتبار حالت قدرت و عالم میباشد باعتبار حالت علم و همچنین سایر صفات.

لکن این قول باطل و مزخرف تر از قول اشاعره است،برای اینکه اولا این کلام غیر معقول میباشد زیرا شیئی یا موجود است یا معدوم و واسطۀ بین وجود و عدم تصوّر نمیشود-یعنی-نمیشود چیزی یافت شود که نه موجود باشد و نه معدوم چون ارتفاع نقیضین لازم آید و محال بودن ارتفاع نقیضین از بدیهیات اولیّه است،بلکه جمیع ادلّه عقلیّه بمحال بودن اجتماع نقیضین و ارتفاع نقیضین منتهی می شود،و بنابراین قول تمام براهین عقلیه باطل و عاطل خواهد شد.

و ثانیا-اشکال ثانی(احتیاج ذات بصفات)که بر قول اشاعره وارد بود بر اینها هم وارد است.

پس خلاصه ثابت شد که صفات کمالیه واجب الوجود عین ذات اوست و غیر از ذات او که وجود محض است چیز دیگری نیست و تنها مفهومات صفاتست که متعدد و مختلف میباشد وگرنه مصداق آنها واحد و بسیط از هر جهت است-یعنی این مفاهیم متعدده انتزاع میشود از ذات بسیط من جمیع الجهات که صرف الوجود و اعلا مراتب وجود است.

ضمنا برای اینکه معنای عین ذات بودن صفات حق را تا حدی بتوان تصور نمود و فوق آن را با زیاده بودن صفات درک کرد مثالی ذکر میکنیم،میگوئیم وجود و صفات در موجودات بر سه قسم است:

اول-آنکه زائد بر ذات او و مستند بغیر او باشد،مانند روشنی که در زمین یافت شود که هم غیر از ذات زمین و زائد بر ذات اوست و هم از غیر اوست که خورشید و ماه و غیره باشد.