متن و ترجمه توحید صدوق صفحه 611

1- یونس: 100.

2- حاصل کلامه علیه السّلام فی الآیتین: لو شاء ربک أن یؤمن الناس کلهم بالالجاء و التکوین لآمنوا، و لکنه لم یشأ کذلک فلم یؤمن کلهم، فلا یطمع أصحابک أن تکره الناس علی الایمان حتّی یکونوا مؤمنین، بل اللّه تعالی شاء أن یؤمن الناس بالاختیار حتّی یستحقوا الکرامه و الزلفی و دوام الخلود فی جنه الخلد، و علی هذا فما کان لنفس ان تؤمن الا بأمره المناسب لاختیارهم. و أمره هو ما یجمع أسباب ایمان النفوس من جهته تعالی من تشریع الشرائع و نصب الاعلام و الأدله و اعطاء العقل و ارسال الرسل و انزال الکتب و الدعوه إلیه و الوعد و الوعید و الانذار و التبشیر و غیر ذلک من الالطاف و الهدایات، فما لم یعد اللّه هذه الأمور ما کان لنفس أن تؤمن لان الایمان مسبب عنها و وجوده بدون السبب ممتنع، و ما أبلغ کلمه الاذن هنا لان الاذن هو تخلیه الشی ء، فی طریق التحقّق و الوجود باتمام سببه الا ان الامام علیه السّلام فسره بالامر لرعایه فهم المخاطب، و لا یخفی أن المراد به التکوینی لا التشریعی المقابل للنهی لان الایمان لا یتوقّف علیه و ان أمر به تأکیدا فی بعض الآیات بل علی الامر التکوینی النازل من عنده تعالی المساوق للاذن التکوینی کما بیّنا، ثمّ ان الرجس المذکور فی الآیه هو الشک و عدم الایمان و هو مستند الی عدم السبب التام من ناحیه الإنسان من جهه عدم تعقله فی الأدله و الآیات فلا یتحقّق الایمان، لکن نقصان السبب لیس من عند اللّه بل من عند النفس فلذا قال تعالی: «وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ» و عقبه بقوله: «قُلِ انْظُرُوا ما ذا فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ- الآیه».

ترجمه:

حدیث کرد ما را تمیم بن عبد اللَّه بن تمیم قرشی گفت که حدیث کرد ما را پدرم از احمد بن علی انصاری از أبو الصلت عبد السلام بن صالح هروی که گفت مأمون روزی از حضرت علی بن موسی الرضاء علیهما السلام سؤال نمود و بآن حضرت عرض کرد که یا ابن رسول اللَّه چیست معنی قول خدای عز و جل وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ یعنی و اگر خواستی پروردگار تو هر آینه ایمان می آوردند هر که در زمین است همه ایشان باتفاق آیا پس تو اکراه میکنی مردمان را تا باشند که گرویدگان یعنی تو نمیتوانی که مردمان را بر ایمان بداری چه این در تحت قدرت تو نیست و خدا که بر این قدرت دارد نیز باکراه و اجبار ایشان را بر ایمان ندارد زیرا که منافی حکمت و تکلیف است و نباشد و نشاید هیچ تنی را آنکه ایمان آورد مگر باذن خدا که مراد از آن توفیق و لطف است یعنی تمکین و نصب ادله عقلیه و نقلیه و گویند که اذن بمعنی علم است یعنی هیچ کس ایمان نیاورد مگر آنکه علم الهی تعلق بآن گرفته و در ازل دانسته که او باختیار خود ایمان آورد پس حضرت امام رضا (ع) فرمود که حدیث کرد مرا پدرم موسی بن جعفر از پدرش جعفر بن محمد از پدرش محمد بن علی از پدرش علی بن الحسین از پدرش حسین بن علی پدرش علی بن ابی طالب علیهم السلام که مسلمانان برسول خدا (ص) عرض کردند که یا رسول اللَّه اگر اکراه میکردی کسی را که بر او قدرت داری از مردمان بر دین اسلام هر آینه شماره ما بسیار شدی و ما بر دشمنان خویش قوت بهم میرسانیدیم رسول خدا (ص) فرمود که من چنان نیستم که خدا را ملاقات کنم با بدعت و تازه که در آن چیزی را بسوی من احداث نفرموده باشد وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ یعنی و نیستم من از جمله تکلف کنندگان که رنج این مطلب را بکشم و بی فرموده خدا این کار را بخود گیرم پس خدای تبارک و تعالی این را فرو فرستاد که یا محمد وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً یعنی اگر میخواست بر وجه بیچارگی و اضطرار در دنیا چنان که در نزد معاینه و دیدن عذاب در آخرت ایمان می آورند و اگر با ایشان چنین میکردم و این را بعمل می آوردم از من ثواب و مدحی را استحقاق نداشتند و لیکن من از ایشان این را اراده دارم که ایمان بیاورند در حالی که مختار باشند و مضطر نباشند تا آنکه نزدیکی و نوازش و دوام خلود در بهشت جاوید را از من استحقاق داشته باشند أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ و اما قول آن جناب عز و جل وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ پس آن بر وجه تحریم ایمان بر آن نفس نیست و لیکن بنا بر این معنی است که هیچ نفسی چنان نیست که ایمان آورد مگر باذن خدا و اذنش امر کردن او است آن نفس را بایمان مادامی که مکلف و عبادت کننده باشد و بیچاره گردانیدن او است آن را بسوی ایمان در نزد زوال تکلیف و تبعد از آن مأمون گفت که اندوه را از من بردی یا أبا الحسن خدا اندوه را از تو ببرد.