- چکیده 1
- واژگان کلیدی 1
- مقدمه 2
- جایگاه عقل در بحث معرفت 4
- وجوب نظر (استدلال عقلی) 6
- رابطه عقل و وحی 9
- جمع بندی 15
- منابع 16
- اشاره 17
- تطور معرفت اضطراری در مدرسه کلامی امامیه در بغداد (از نوبختیان تا شیخ طوسی) 17
- واژگان کلیدی 17
- چکیده 17
- مقدمه 18
- الف) معرفت اضطراری/ ضروری 19
- اشاره 19
- مفهوم شناسی 19
- ب) معرفت فطری 20
- بنو نوبخت 21
- ج) معرفت اکتسابی / اختیاری 21
- سیر تاریخی تطور معرفت اضطراری در بغداد 21
- از بنو نوبخت تا شیخ مفید 23
- شیخ مفید 24
- سید مرتضی 26
- شیخ طوسی 28
- نتیجه گیری 30
- منابع 31
- واژگان کلیدی 34
- رابطه ذات و صفات الهی از دیدگاه ابن میثم بحرانی 34
- چکیده 34
- اشاره 34
- مقدمه 35
- ب) معنای اصطلاحی 36
- الف ) معنای لغوی 36
- اشاره 36
- معنای اسم، صفت و ذات 36
- تقسیمات صفات از دیدگاه ابن میثم 38
- ب) صفات حقیقی 38
- الف) صفات اظافی 38
- اشاره 38
- اشاره 39
- الف) زیادت صفات بر ذات 39
- دیدگاههای گوناگون درباره رابطه ذات و صفات الهی 39
- ج) صفات سلبی 39
- تغایر صفت و موصوف 39
- اشاره 40
- ج )نظریه حال 40
- الف) صفات خداوند، عین ذات او هستند 40
- ب) نیابت ذات از صفات 40
- دیدگاه ابن میثم درباره رابطه ذات الهی با صفاتش 40
- د)عینیت صفات با ذات 40
- ب) اوصاف الهی ، اعتبارات عقلی هستند 41
- نقدها 42
- برسی اشکالات وارده بر اعتباری بودن صفات و بیان پاسخها 42
- اشاره 42
- چرایی اعتبارات 42
- اشاره 43
- ملاصدرا 43
- پاسخ به نقد ها 43
- آیت الله سبحانی 43
- ملا مهدی نراقی 43
- الف) 43
- ب) 44
- تحلیل عبارت :«و کمال الاخلاص له نفی الصفات عنه» از نظر ابن میثم 48
- نتیجه گیری 50
- منابع 50
- چکیده 52
- اشاره 52
- بررسی شبهه سیاق درباره آیه ولایت (با تأکید بر دیدگاه فخررازی) 52
- واژگان کلیدی 52
- مقدمه 53
- 1. دیدگاه اهل سنت 54
- 11. استناد به روایات و اقوال صحابه و تابعین 54
- اشاره 54
- 12. تحلیل درونی از دلالت آیات 55
- 121. «فسوف یأتی الله بقوم» 55
- اشاره 55
- 122. «یُحِبُّهُمْ و یُحِبُّونه» 55
- 123. «اذِلَّهٍ عَلَی المؤمنینَ أَعِزَّهٍ عَلَی الْکافِرِین» 56
- 124. «یُجاهِدُونَ فی سبیل اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَهَ لائِم» 56
- 2. ارزیابی دیدگاه اهل سنت 57
- 21. بررسی «استناد به روایات و اقوال صحابه و تابعین» 57
- اشاره 57
- 125. «ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ» 57
- اشاره 59
- 22. بررسی تحلیل درونی از آیات 59
- 221. بررسی فراز «فسوف یأتی الله بقوم» 60
- 222 بررسی فراز «یُحِبُّهُم و یُحبونه» 62
- 223. بررسی فراز «اذِلَّهٍ عَلَی المؤمنینَ أَعِزَّهٍ عَلَی الْکافِرِین» 64
- 224 بررسی فراز «یُجاهِدُونَ فی سبیل اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَهَ لائِم» 65
- 225. بررسی فراز «ذلِک فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشاءُ» 66
- نتیجه 67
- منابع 68
- واژگان کلیدی 72
- چکیده 72
- اشاره 72
- جریان شناسی فکری امامیه در خراسان و ماوراءالنهر (از آستانه غیبت صغری تا عصر شیخ صدوق) 72
- درآمد 73
- اشاره 74
- تاریخچه امامیه در خراسان و ماورا النهر 74
- 1. جریان هشام بن حکم و یونس بن عبدالرحمن 76
- 11. گرایش کلامی پیرو هشام و یونس 76
- اشاره 76
- 111. شاخه نیشابور 77
- 112. شاخه ماوراءالنهر 78
- 113. شاخه عراق 80
- 114. شاخه قم 82
- جریان متکلمان اعتزال گرا 85
- جریان محدثان خراسان و ماورا النهر 87
- جریان متهم به غلو 90
- اشاره 92
- اشاره 92
- علمای مستبصر 92
- طیف های ناشناخته 92
- 13. تاج العلماء نیشابوری (م.335ق) 94
- اشاره 94
- طیف متکلمان منفرد 94
- علیم شاشی 95
- دست آورد 95
- منابع 96
- اشاره 98
- واژگان کلیدی 98
- ابن راوندی و دفاع از اندیشه کلامی کوفه 98
- چکیده 98
- مقدمه 99
- ابن راوندی 100
- مدرسه کوفه و هشام بن حکم 101
- ابن راوندی و هشام 102
- تشابه های غیر محتوایی 103
- تشابه های محتوایی 105
- نتیجه گیری 113
- منابع 115
- اثرپذیری کلام یهودی از کلام اسلامی (با تأکید بر نقش عقل در دین) 116
- اشاره 116
- واژگان کلیدی 116
- چکیده 116
- مقدمه 117
- کلام یهودی 118
- اثر پذیری کلام یهودی از کلام اسلامی 119
- تفاوت کلام یهودی با الهیات یهودی 119
- سعدیا گائون 122
- عقل به مثابه منبع شناخت 124
- یعقوب قرقستانی 124
- عقل ستیزی در یهودیت 129
- نتیجه گیری 131
- منابع 133
- چکیده عربی مقالات 134
چکیده
مدرسه کلامی بغداد در قرن چهارم، مدرسه ای عقل گرا قلمداد شده است و آثار آن بر این ادعا گواهی می دهد. بسیاری از پژوهش گران مدعی اند که شیخ مفید و شاگردانش در این مدرسه با نزدیک شدن به معتزله، روش عقل گرای اعتزالی را پذیرفتند. این مقاله در پی آن است که با بررسی جایگاه عقل در این مدرسه کلامی، درباره این ادعا و درستی آن داوری کند. هرچند متکلمان بغداد، معرفت دینی را زاییده استدلال عقلی و اکتساب آن را بر انسان واجب می دانستند، اولاً، در این که چه کسی این امر را بر انسان ها واجب کرده و ثانیاً، آیا عقل در کسب این معرفت به وحی نیازمند است یا خیر، با هم اختلاف داشتند. در این پژوهش نشان داده شد که شیخ مفید و شاگردش کراجکی، وجوب معرفت را سمعی (به امر الهی) و عقل را در همه مراحل محتاج وحی می دانستند؛ در حالی که سیدمرتضی و شاگردان وی (همچون معتزله) وجوب معرفت را عقلی دانسته و عقل را در استدلال هایش بی نیاز از شرع می شمردند.
واژگان کلیدی
عقل، مدرسه کلامی بغداد، کلام امامیه، معتزله، عقل و وحی.
1- . پژوهشگر پژوهشگاه قرآن و حدیث (پژوهشکده کلام اهل بیت(ع)).