- چکیده 1
- واژگان کلیدی 1
- مقدمه 2
- جایگاه عقل در بحث معرفت 4
- وجوب نظر (استدلال عقلی) 6
- رابطه عقل و وحی 9
- جمع بندی 15
- منابع 16
- واژگان کلیدی 17
- اشاره 17
- تطور معرفت اضطراری در مدرسه کلامی امامیه در بغداد (از نوبختیان تا شیخ طوسی) 17
- چکیده 17
- مقدمه 18
- الف) معرفت اضطراری/ ضروری 19
- اشاره 19
- مفهوم شناسی 19
- ب) معرفت فطری 20
- ج) معرفت اکتسابی / اختیاری 21
- سیر تاریخی تطور معرفت اضطراری در بغداد 21
- بنو نوبخت 21
- از بنو نوبخت تا شیخ مفید 23
- شیخ مفید 24
- سید مرتضی 26
- شیخ طوسی 28
- نتیجه گیری 30
- منابع 31
- رابطه ذات و صفات الهی از دیدگاه ابن میثم بحرانی 34
- چکیده 34
- اشاره 34
- واژگان کلیدی 34
- مقدمه 35
- ب) معنای اصطلاحی 36
- الف ) معنای لغوی 36
- معنای اسم، صفت و ذات 36
- اشاره 36
- ب) صفات حقیقی 38
- تقسیمات صفات از دیدگاه ابن میثم 38
- اشاره 38
- الف) صفات اظافی 38
- اشاره 39
- الف) زیادت صفات بر ذات 39
- دیدگاههای گوناگون درباره رابطه ذات و صفات الهی 39
- تغایر صفت و موصوف 39
- ج) صفات سلبی 39
- اشاره 40
- ب) نیابت ذات از صفات 40
- الف) صفات خداوند، عین ذات او هستند 40
- ج )نظریه حال 40
- دیدگاه ابن میثم درباره رابطه ذات الهی با صفاتش 40
- د)عینیت صفات با ذات 40
- ب) اوصاف الهی ، اعتبارات عقلی هستند 41
- نقدها 42
- چرایی اعتبارات 42
- برسی اشکالات وارده بر اعتباری بودن صفات و بیان پاسخها 42
- اشاره 42
- آیت الله سبحانی 43
- الف) 43
- ملاصدرا 43
- پاسخ به نقد ها 43
- اشاره 43
- ملا مهدی نراقی 43
- ب) 44
- تحلیل عبارت :«و کمال الاخلاص له نفی الصفات عنه» از نظر ابن میثم 48
- منابع 50
- نتیجه گیری 50
- بررسی شبهه سیاق درباره آیه ولایت (با تأکید بر دیدگاه فخررازی) 52
- واژگان کلیدی 52
- چکیده 52
- اشاره 52
- مقدمه 53
- 1. دیدگاه اهل سنت 54
- 11. استناد به روایات و اقوال صحابه و تابعین 54
- اشاره 54
- 122. «یُحِبُّهُمْ و یُحِبُّونه» 55
- اشاره 55
- 12. تحلیل درونی از دلالت آیات 55
- 121. «فسوف یأتی الله بقوم» 55
- 123. «اذِلَّهٍ عَلَی المؤمنینَ أَعِزَّهٍ عَلَی الْکافِرِین» 56
- 124. «یُجاهِدُونَ فی سبیل اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَهَ لائِم» 56
- 2. ارزیابی دیدگاه اهل سنت 57
- اشاره 57
- 21. بررسی «استناد به روایات و اقوال صحابه و تابعین» 57
- 125. «ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ» 57
- اشاره 59
- 22. بررسی تحلیل درونی از آیات 59
- 221. بررسی فراز «فسوف یأتی الله بقوم» 60
- 222 بررسی فراز «یُحِبُّهُم و یُحبونه» 62
- 223. بررسی فراز «اذِلَّهٍ عَلَی المؤمنینَ أَعِزَّهٍ عَلَی الْکافِرِین» 64
- 224 بررسی فراز «یُجاهِدُونَ فی سبیل اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَهَ لائِم» 65
- 225. بررسی فراز «ذلِک فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشاءُ» 66
- نتیجه 67
- منابع 68
- واژگان کلیدی 72
- چکیده 72
- اشاره 72
- جریان شناسی فکری امامیه در خراسان و ماوراءالنهر (از آستانه غیبت صغری تا عصر شیخ صدوق) 72
- درآمد 73
- اشاره 74
- تاریخچه امامیه در خراسان و ماورا النهر 74
- 1. جریان هشام بن حکم و یونس بن عبدالرحمن 76
- 11. گرایش کلامی پیرو هشام و یونس 76
- اشاره 76
- 111. شاخه نیشابور 77
- 112. شاخه ماوراءالنهر 78
- 113. شاخه عراق 80
- 114. شاخه قم 82
- جریان متکلمان اعتزال گرا 85
- جریان محدثان خراسان و ماورا النهر 87
- جریان متهم به غلو 90
- اشاره 92
- طیف های ناشناخته 92
- علمای مستبصر 92
- اشاره 92
- 13. تاج العلماء نیشابوری (م.335ق) 94
- اشاره 94
- طیف متکلمان منفرد 94
- علیم شاشی 95
- دست آورد 95
- منابع 96
- اشاره 98
- واژگان کلیدی 98
- چکیده 98
- ابن راوندی و دفاع از اندیشه کلامی کوفه 98
- مقدمه 99
- ابن راوندی 100
- مدرسه کوفه و هشام بن حکم 101
- ابن راوندی و هشام 102
- تشابه های غیر محتوایی 103
- تشابه های محتوایی 105
- نتیجه گیری 113
- منابع 115
- اثرپذیری کلام یهودی از کلام اسلامی (با تأکید بر نقش عقل در دین) 116
- اشاره 116
- واژگان کلیدی 116
- چکیده 116
- مقدمه 117
- کلام یهودی 118
- تفاوت کلام یهودی با الهیات یهودی 119
- اثر پذیری کلام یهودی از کلام اسلامی 119
- سعدیا گائون 122
- یعقوب قرقستانی 124
- عقل به مثابه منبع شناخت 124
- عقل ستیزی در یهودیت 129
- نتیجه گیری 131
- منابع 133
- چکیده عربی مقالات 134
اثرپذیری کلام یهودی از کلام اسلامی (با تأکید بر نقش عقل در دین)
اشاره
رضا گندمی نصرآبادی(1)
تاریخ دریافت: 1392/06/20
تاریخ تأیید: 1392/12/08
چکیده
یکی از جریان های فکری یهودی در قرون وسطا، جریان کلامی است. این جریان حد فاصل قرن نهم تا دوازدهم میلادی، در شرق و تا حدی در غربِ جهان اسلام رواج داشت. متکلمان یهودی، اعم از حاخامی و قرائیمی، تحت تأثیر کلام اسلامی، به خصوص کلام معتزلی در صدد تحکیم آموزه ها و باورهای خود برآمدند. پیش از آن ها فیلون اسکندرانی و آبای کلیسا، بسیاری از مسائل کلامی را مطرح کرده بودند، ولی متفکران یهودی قرون وسطا از طریق مسلمانان با آن مسائل آشنا شدند. متفکران یهودی علاوه بر بحث در باره دغدغه های مشترکی که با مسلمانان داشتند، مسائل خاص خود را نیز دنبال می کردند. به طور کلی، در درون خود این جریان دو گرایش وجود دارد: گرایش حاخامی که به مرجعیت سنت، اعتقاد تام و تمام دارد و با الهیات کتاب مقدسی و الهیات حاخامی پیش از قرن نهم متفاوت است، و گرایش قرائیمی که اصولاً اعتقادی به مرجعیت سنت ندارند. در مقاله حاضر به اختصار، میزان اثرپذیری ایشان از متکلمان مسلمان، تنها از منظر تأکیدی که آنان بر نقش و کارکرد عقل در توجیه و تبیین آموزه ها و باورهای دینی قائلند، مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.
واژگان کلیدی
کلام اسلامی، کلام یهودی، عقل، وحی، عقل ستیزی
1- . استادیار دانشگاه تهران (پردیس فارابی).