- چکیده 1
- واژگان کلیدی 1
- مقدمه 2
- مفهوم شناسی 2
- اقسام عقل 3
- حجیت عقل عملی 4
- قوائد عقل عملی در علم کلام 6
- 1-1 قاعده حسن و قبح 6
- اشاره 6
- اشاره 6
- 1.قاعده حسن و قبح 6
- 1-3 وجوب معرفت الله 7
- 1-2 ثواب و عقاب 7
- 1-4 پیراستگی فعل خدا از بیهودگی و عبث 8
- 1-5 تامل در براهین مدعیان نبوت 8
- 1-6 تکلیف مالا یطاق 9
- 1-7 عقاب بلا بیان 10
- 1-9 عصمت پیامبران 10
- 1-8 رابطه معجزه با نبوت 10
- 2. قائده دفع ضرر محتمل 11
- 2-1 وجوب معرفت الله 11
- اشاره 11
- 1-10 عذاب اطفال 11
- 3. قائده شکر منعم 12
- 2-2 وجوب تدین 12
- 4. قاعده تعلیق الواجب بالجائز 13
- اشاره 13
- 5. قائده لطف 13
- 5-1. بعثت پیامبران 15
- 5-2. امامت 15
- 5-3. فرصت دادن به فرد توبه کار برای جبران 16
- منابع 17
- نتیجه گیری 17
- اشاره 19
- مقایسه دیدگاه ملاصدرا و علامه طباطبائی درباره اراده الهی و ارزیابی دو دیدگاه بر اساس روایات 19
- چکیده 19
- واژگان کلیدی 19
- بیان مسئله 20
- 1. ماهیت اراده 21
- اشاره 21
- الف) علم الهی 21
- اشاره 21
- دیدگاه صدر المتالهین 21
- ب) ابتهاج و حب ذاتی 22
- 2. جایگاه اراده در صفات الهی 23
- 3. فرق اراده الهی و اراده انسان 24
- 4. جایگاه مشیت در نظریه صدرا 24
- 2. ماهیت اراده 25
- 1. نقد روش شناختی علامه به صدرا در بحث اراده الهی 25
- اشاره 25
- دیدگاه علامه طباطبایی 25
- 3. جایگاه اراده در صفات الهی 26
- 4. جایگاه مشیت در نظریه علامه طباطبایی 27
- اشاره 27
- برسی اراده الهی در روایات 27
- الف) نفی نقلیص بشری از اراده الهی 28
- اشاره 28
- 1. نوع پردازش روایات به مبحث اراده 28
- ج) تقدم علم خدا بر مشیت ئ اراده او 29
- ب) نفی سنخیت اراده خالق و مخلوق 29
- د) نفی رابطه مشیت و اراده الهی با حب و رضای او 30
- الف) اراده به عنوان یکی از اجزای فرایند تحقق پدیده ها 30
- اشاره 30
- 2. تبیین اراده الهی 30
- ب) جایگاه مشیت در بحث اراده 31
- ج) رابطه مشیت و حکمت 32
- نتیجه گیری 33
- د) فرق اراده خدا و اراده مخلوقات 33
- منابع 34
- اشاره 35
- نقشِ مصلحت (لطف و اعتبار) در توجیه آلام ابتدایی در رهیافت کلامی 35
- چکیده 35
- واژگان کلیدی 35
- مبانی تصدیقیه بحث (پیش فرض های پذیرفته شده) 36
- بیان مسئله 36
- 1. بدیهی بودن وجود آلام 36
- اشاره 36
- 2. بدیهی بودن وجود آلام ابتدایی 37
- 3. نیکو بودن آلام ابتدایی 37
- معنای مصلحت (لطف و اعتبار) در رهیافت کلامی و آیات و روایات 38
- 1. معنای مصلحت ( لطف و اعتبار) در رهیافت کلامی 38
- اشاره 38
- 2. معنای مصلحت در آیات و روایات 40
- اشاره 41
- مصلحت و نیکویی آلام ابتدایی 41
- نقد و برسی: منافات داشتن این قول با حکمت و عدالت خداوند 41
- 1. فعل الهی بودن آلام ابتدایی، دلیل بر نیکویی 41
- اشاره 41
- اشاره 42
- 2. لطف محض بودن آلام ابتدایی و بی نیازی از مصلحت بیرونی برای نیکویی آن 42
- اشاره 43
- 3.ضرورت نداشتن مصلحت در نیکویی آلام ابتدایی 43
- اشاره 43
- نقد و برسی: اخص بودن دلیل نسبت به مدعا 43
- 4. نیکویی آلام ابتدایی، به شرط مصلحت درونی الم و جبران بیرونی 43
- نقد و برسی: عبث بودن فعل الهی در صورت خالی بودن از مصلحت 43
- نقد و برسی: عدم ضرورت جبران بیرونی در تمام آلام ابتدایی 46
- نظریه جدید : شرط لازم بودن مصلحت در نیکویی تمام آلام ابتدایی و شرط کافی بودن آن در برخی 47
- نتیجه گیری 48
- منابع 48
- اشاره 51
- واژگان کلیدی 51
- چکیده 51
- امامت و مسئله بداء در اسماعیل بن جعفر (بررسی روایت: «ما بدا لله مثل ما بدا فی اسماعیل») 51
- حدیث بداء در منابع حدیثی امامیه 52
- مقدمه 52
- حدیث بداء در منابع دیگر مذاهب و تفاسیر آنان از حدیث 53
- برسی سندی حدیث بداء 57
- دلایل و عوامل پیدایش شبهه امامت اسماعیل 58
- تفسیر امامیه از حدیث « بدا لله» 59
- نتیجه گیری 62
- منابع 63
- تبیین و نقد ادله قرآنی متکلمان در استطاعت کلامی 66
- واژگان کلیدی 66
- چکیده 66
- اشاره 66
- مقدمه 67
- اشاره 69
- اشاره 69
- مبانی و ادله قرآنی مذاهب در مسئله استطاعت 69
- 1. استطاعت نزد معتزله 69
- استدلال عالمان معتزلی به آیات قرآن 70
- نقد اندیشه معتزله 72
- 2. اندیشه گروهی از اهل حدیث در مسئله استطاعت 73
- اشاره 73
- تفسیر ابن حزم از آیه های استطاعت 74
- اشاره 76
- نقد اندیشه ابن تیمیه 76
- 3. اندیشه اشاعره در مسئله استطاعت 76
- الف) خلق افعال بندگان توسط بندگان 76
- ب) جواز تکلیف به مالایطاق 77
- نقد اندیشه اشاعره 78
- 4. اندیشه ما تریدیان 79
- 5. اندیشه امامیه در استطاعت 80
- اشاره 80
- ادله قرانی برخی از عالمان شیعه 81
- سید مرتضی 81
- نقد سید مرتضی و شیخ مفید 82
- شیخ مفید 82
- نتیجه گیری 82
- فیض کاشانی 82
- منابع 83
- موارد استدلال تفسیری کلامی به آیه «لا اکراه فی الدین» 86
- واژگان کلیدی 86
- اشاره 86
- چکیده 86
- پیشینه بحث 87
- مقدمه 87
- شان نزول 88
- ارتباط آیه 89
- معنا شناسی دین 89
- قائده لطف 91
- گستره دین 91
- وجوب امر به معروف و نهی از منکر 91
- عدم اجبار در انجام تکالیف 92
- نفی مغلوبیت خداوند 93
- عصمت پیامبر 94
- امتحان الهی و اختیار 94
- وظیفه پیامبر 95
- نفی تقلید در عقاید 96
- امامت و گسترش آیین 96
- آزادی فکر و عقیده 97
- نفی جبر 98
- نتیجه گیری 99
- کثرت گرایی دینی 99
- منابع 100
- کلام اجتماعی (چیستی، خاستگاه و روی کرد) 102
- واژگان کلیدی 102
- چکیده 102
- اشاره 102
- کلام 103
- بیان مسئله 103
- الهیات 104
- الهیات اجتماعی 105
- ویژگی های کلام اجتماعی در مقایسه با علوم اجتماعی 106
- الف) روش شناسی 106
- کلام اجتماعی 106
- اشاره 106
- ب) جهان شناسی 107
- ج) انسان شناسی 108
- خاستگاه کلام اجتماعی 109
- الهیات اجتماعی غرب 110
- نهضت اصلاح دین 110
- پارسایی گرایی(pietism) 111
- جنبش انجیل اجتماعی 111
- پیشینه کلام اجتماعی در اسلام 112
- رویکردهای کلام اجتماعی 113
- اشاره 113
- الف) رویکرد اجتماعی 113
- اول 114
- ب) رویکرد مثبت 114
- دوم 115
- نتیجه گیری 116
- منابع 117
- چکیده عربی مقالات 120
چکیده
علم کلام از جمله علومی است که از هر دو منبعِ عقل و نقل، در استنباط آموزه های اعتقادی بهره می برد. عقل نیز در حوزه کلام، کارکردهای گوناگونی همچون کارکردِ نظری، عملی، استنباطی و دفاعی دارد. مقاله حاضر به بحث «کارکرد عملی» می پردازد. از جمله مهم ترین کارکردهای عقل عملی در حوزه کلام، اثبات حسن و قبح افعال است که با توجه به آن، مسائل گوناگونی از آن استخراج می شود. در این نوشتار، به نمونه هایی اشاره می شود که با قاعده حسن و قبح عقلی اثبات شده اند؛ هم چنین عقلِ عملی با تکیه بر قاعده لطف، دفع ضرر محتمل، وجوب شکر منعم و تعلیق الواجب علی الجائز، مسائل گوناگون کلامی را استخراج می کند.
واژگان کلیدی
عقل، عقلِ عملی، قاعده لطف، حسن و قبح عقلی.
1- . استاد دانشگاه تهران.
2- . پژوهشگر پژوهشگاه قرآن و حدیث (پژوهشکده کلام اهل بیت(ع)).