- واژگان کلیدی 1
- چکیده 1
- 1. دیدگاه جمهور اندیشمندان مدرسه کوفه 2
- اشاره 2
- بیان مسئله 2
- 11. چیستیِ معرفت 3
- 21. راه وصول معرفت 5
- 31. اعطای معرفت در عوالم پیشینی 7
- 41. حدود و مفاد معرفت اضطراری 8
- 51. چگونگی بهره مندی از معرفت 9
- 61. تفاوت معرفت و اثبات 10
- 2. دیدگاه های غیرمشهور مدرسه کوفه 12
- اشاره 12
- 12. نظریه مؤمن الطاق و ابومالک حضرمی 13
- 22. نظریه هشام بن حکم 15
- جمع بندی و ارزیابی 17
- منابع 19
- چکیده 21
- کاربستِ عقل نظری در استنباط آموزه های کلامی با تکیه بر متون کلامی 21
- واژگان کلیدی 21
- اشاره 21
- مقدمه 22
- اقسامِ عقل 23
- مفهوم شناسی 23
- حجیتِ عقل نظری 24
- 11. وجوب نظر و استدلال 25
- اشاره 25
- اشاره 25
- روش ها و قواعد عقل نظری در علم کلام 25
- 1. کشفِ استلزامات 25
- 21. اثبات قدرت 26
- 31. معجزه و اثبات صدق نبی 27
- اشاره 28
- 12. رابطه صفات خداوند با ذات 28
- 2. برهان الغائب علی الشاهد 28
- 22. کلامِ نفسی 29
- 13. استحاله دور و تسلسل 30
- اشاره 30
- ب) عصمتِ امام 30
- 3. قواعد بدیهی عقلی 30
- اشاره 30
- الف) مراجعه به متون وحیانی در اثبات توحید 30
- اشاره 31
- الف) عمومیتِ قدرت خداوند 31
- 23. استحاله ترجیح بلا مرجّح 31
- اشاره 31
- 33. برهان خلف 31
- ج) انقطاع تکلیف 32
- الف) وحدت خدا 32
- ب) نفی ولد از خداوند 32
- 4. براهین فلسفی کلامی 33
- 14. برهان تمانع 33
- اشاره 33
- 34. برهان محدودیت 34
- 24. برهان حدوث 34
- 54. برهان نظم 35
- 74. انتفای مدلول با انتفای دلیل 35
- 64. اصلِ علیت 35
- 44. برهان امکان 35
- اشاره 36
- 84. قاعده معطی شیء 36
- 94. انقلاب در ذات یا ماهیت 36
- ب) علم خدا به جزئیات 37
- الف) عدم اتحاد خدا با غیر 37
- اشاره 37
- الف) وحدت خداوند 37
- 104. برهان ذو حدّین 37
- ب) نبوت 38
- نتیجه 38
- منابع 39
- واژگان کلیدی 41
- گستره علم غیب از دیدگاه عهدین و قرآن 41
- اشاره 41
- چکیده 41
- اشاره 42
- علم غیبِ خداوند در عهدین و قرآن 42
- مفهوم شناسی 42
- مقدمه 42
- 1. علم غیبِ خداوند در عهد قدیم 43
- 2. علم غیبِ خداوند در عهد جدید 44
- 3. علم غیب خداوند در قرآن 45
- علم غیبِ انبیا در عهدین و قرآن 45
- اشاره 45
- 1. علم غیبِ انبیا در عهد قدیم 46
- 2. علم غیبِ انبیا در عهد جدید 46
- 3. علم غیبِ انبیا در قرآن 48
- اشاره 48
- اشاره 49
- دیدگاه اول 49
- تحلیل و نقد این دیدگاه 49
- دلیل پیروان این دیدگاه 49
- دلیل پیروان این دیدگاه 50
- دیدگاه دوم 50
- تحلیل و نقد این دیدگاه 51
- دیدگاه سوم 52
- اشاره 52
- دلیل پیروان این دیدگاه 52
- اشاره 53
- نظر اول: توقف در حدود علم غیبِ پیامبران و ائمه 54
- نظر دوم: محدود بودن علم غیب انبیا و ائمه 54
- نظر سوم: مشروط بودن علم غیبِ پیامبران و ائمه 55
- نظر چهارم: آگاهی از غیب به اراده و خواست انبیا و ائمه 55
- تحلیل و نقد این دیدگاه 56
- نظر پنجم: آگاهی بالفعل از غیبِ پیامبران و ائمه 56
- علم غیب اولیا در عهدین و قرآن 57
- نتیجه 59
- منابع 59
- اشاره 63
- کلام کاربردی؛ ضرورت و هویت (تطبیقی در ناکامی و کامیابی کلام جدید یا کلام کاربردی) 63
- واژگان کلیدی 63
- چکیده 63
- بیان مسئله 64
- ضرورت بحث 64
- اشاره 65
- پرسشها و فرضیه ها 65
- دیدگاهها در چیستی کلام جدید 65
- رویکرد اول: کلام جدید، ناظر به تحول زمانه 66
- اشاره 66
- تحول ماهوی 66
- حدوث تدریجی 67
- رویکرد دوم: کلام جدید ، ناظر به تجدد در اجزا و عوارض 68
- تحلیل و برسی 68
- اشاره 68
- تحلیل و برسی 69
- رویکرد سوم 70
- رویکرد برگزیده 71
- ضرورت گذر از رویکرد مسائل جدید کلامی 73
- وجه نامگذاری 74
- کلام یا الهیات 74
- اشاره 74
- هویت ساختاری و معرفتی کلام کاربردی 74
- تفاوتهای کلام جدید و کاربردی 75
- تناسب آن با کلام اسلامی 75
- هویت معرفتی 75
- قلمرو و محدوده 75
- نتایج کلام کاربردی 76
- برخی مسائل کلام کاربردی 78
- پیشینه پژوهش و حوزه های مرتبط 78
- فرجامین سخن 79
- منابع 80
- نتیجه 80
- چکیده 82
- رابطه ذات با صفات از منظر معتزله 82
- واژگان کلیدی 82
- اشاره 82
- مقدمه 83
- اشاره 84
- صفت از دیدگاه معتزله 84
- نظریه نفی صفات 86
- نظریه عینیت صفات با ذات 90
- نظریه نیابت ذات از صفات 93
- نظریه احوال 96
- نتیجه 98
- منابع 99
- مفهوم سازی جدید از قاعده لطف و وجوب آن در آثار آیت الله سبحانی 100
- واژگان کلیدی 100
- اشاره 100
- چکیده 100
- مقدمه 101
- چیستی و اقسام لطف 101
- ابداع مفهومی جدید از لطف 102
- عوامل ظهور مفهوم جدید 103
- رویکرد اول: قبول اشکال علامه حلی 105
- اشاره 105
- رویکرد آیت الله سبحانی 105
- رویکرد دوم: نقد نظریه علامه حلی و بازگشت به شیوه متکلمان پیش از علامه 107
- رویکرد سوم: جمع میان دو رویکرد پیشین 108
- وجوب لطف و پاسخ به اشکالات 109
- اشاره 109
- الف) پاسخ شیخ مفید 110
- ج) پاسخ آیت الله سبحانی 111
- ب) پاسخ سایر متکلمان 111
- ملاک وجوب لطف 112
- ارزیابی و مرور 114
- نتایج 117
- منابع 118
- اشاره 120
- واژگان کلیدی 120
- عوالم پیشین در کوفه و قم (ذر، اظله و ارواح) 120
- چکیده 120
- درآمد 121
- روایات عوالم پیشین در کوفه 122
- اشاره 122
- سیر تاریخی نقل روایات عوالم پیشین 122
- روایات عوالم پیشین در قم 127
- اشاره 127
- محاسن: 127
- تفسیر قمی: 128
- کافی: 129
- تالیفات شیخ صدوق 129
- نتیجه 131
- منابع 132
- چکیده عربی مقالات 133
چکیده
اندیشمندان مسلمان، ایمان و هدایت را بر معرفت به آموزه های بنیادینِ اعتقادی متوقف می-دانند، اما این که «معرفت» چه ویژگی هایی دارد، شامل چه موضوعاتی می شود و چگونه برای انسان به دست می آید، همواره در تاریخ اندیشه اسلامی چالش برانگیز بوده است. در این میان، اندیشمندان امامیه در مدرسه کوفه، برای پاسخ به پرسش های مذکور نظریه «معرفت اضطراری» را بر پایه قرآن و میراث حدیثی شیعه طرح کردند. باور مشهور امامیان نخستین بر آن بود که مفاد کامل معرفتی، در عوالم پیشین اعطا شده و انسان مفاد آن معرفت را در ضمیر خود و بالفعل داراست؛ به همین سبب، معرفت صُنع خدا بوده و برای انسان قابل اکتساب نیست و فقط انسان باید به مفاد آن معرفت متذکر شود. البته در میان اندیشمندان نخستین امامیه، جریان هشام بن حکم که پیشرو در مباحث کلامی امامیه آن دوران است، سعی می کند تا خوانشی خردپسندتر از باور امامیان ارائه کند. او فعلیتِ معرفت اضطراری را منوط به استدلال و نظر می داند تا علاوه بر دوری از نقدها، جایگاه مقبولی برای «استدلال عقلی» نیز بگشاید.
واژگان کلیدی
معرفت، اضطرار، اکتساب، صنع، عوالم پیشین.
1- استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و عضو انجمن کلام اسلامی حوزه.
2- دانشجوی دکتری کلام امامیه؛ پردیس فارابی دانشگاه تهران.