میراث حوزه اصفهان جلد 12 صفحه 478

ص :499

کتابشناسی آثار ملا اسماعیل خاتون آبادی

اشاره

محقق: علی کرباسی زاده

بِسْمِ اللّه ِ الرّحمن الرّحیم

تولد، احوال و اساتید

میر سید محمد اسماعیل، پسر میر سید محمدباقر، پسر میر محمد اسماعیل، پسر میر عمادالدین خاتون آبادی اصفهانی از فقیهان، حکیمان، محدثان، متکلمان و ریاضی دانان نام آور قرون یازدهم و دوازدهم هجری و از اعلام برجسته عصر صفوی به شمار می رود. میر سید محمد اسماعیل که به سبب امتیاز از جدّ و نواده اش به میر سید اسماعیل ثانی نیز شهرت دارد در روز شنبه شانزدهم ربیع الثانی 1031 ق در خاتون آباد دیده به جهان گشود.

مقدمات و سطوح را نزد پدر دانشمندش میر سید محمدباقر که خود از شاگردان مجلسی اول بود و نیز بعضی از عموزادگانش فراگرفت. سپس راهی اصفهان شد و از محضر حکیمان و فقیهان بزرگ مکتب اصفهان که در عصر طلایی خود به سر می برد بهره های فراوان برد. از اساتید او می توان به مجلسی اول (1070 ق)، میرزا رفیعا نائینی (1080 ق) و ملا رجبعلی تبریزی (1080 ق) اشاره کرد. او از دو استاد اول و نیز از محدث نامی سید میرزا جزایری (1099 ق)، به اخذ اجازه روایت نایل شد.

خاتون آبادی در علوم باطن و سیر و سلوک عرفانی نیز از ارشادات مولی میر سید حسن نطنزی استفاده کرد.(1)

علامه خاتون آبادی از همان آغاز سکونت در اصفهان به امر تدریس و تعلیم و تربیت همت گماشت و توجه کامل او به این امر، باعث شهرت وی به «مدرس» گردید؛ چنانکه خود نیز در آثارش لقب «مدرس خاتون آبادی» را برای خود آورده است. محل تدریس او نخست جنب منزلش در مدرسه اسماعیلیه که به دستور شاه برای او ساخته شد و سپس در مسجد شاه در میدان نقش جهان و در اواخر عمر نیز در تکیه اش در تخت فولاد بوده است. او جامع علوم نقلی و عقلی و صاحب نظر در علوم و معارف اسلامی بود و بیش از پنجاه سال در پایتخت حکومت صفوی در رشته های گوناگون فقه، حدیث، تفسیر، کلام، حکمت، ریاضیات و نجوم تدریس کرد. از شاگردان او می توان به فرزندش میر سید محمدباقر خاتون آبادی معروف به ملاباشی (1127 ق) سید نعمت اللّه جزایری و میر سید محمدحسین خاتون آبادی اشاره کرد.

همچنین از سال 1090 ق به دستور شاه سلیمان صفوی، امامت مسجد شاه مسجد جامع جدید عباسی به خاتون آبادی واگذار گردید که تا سال 1297 ق در عصر ناصرالدین شاه قاجار در این خاندان باقی ماند.(2)

آثار و تألیفات

میر سید محمد اسماعیل مدرس خاتون آبادی در زمینه های گوناگون فقه، ادبیات،

====

1 معالم الدین، سید اسماعیل خاتون آبادی، مخطوط؛ کشف الحیرت، سید اسماعیل خاتون آبادی، مخطوط؛ وقایع السنین و الاعوام، ص 505 و ص 517؛ الکواکب المنتثره، ص 61؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج 1، ص 186.

2 تاریخ اصفهان، ص 332؛ اصفهان دارالعلم شرق، ص 60؛ منتهی الآمال، ص 163؛ رجال و مشاهیر اصفهان، ص 109؛ اغصان الطیبه، ص 106.