اندیشه اسلامی جلد 2 صفحه 172

1- [7]- احمدی، اسلام و عقاید، ص306.

2- - علی سعادت پرور، الشموس المضیئه فی الغیبه و الظهور و الرجعه، ص209.

3- [1]- احمدعلی احمدی، اسلام و عقاید، ص 315.

زیارت جامعه کبیره که بلیغ ترین زیارات ائمه است آمده است:«مؤمن بایابکم، مصدّق برجعتکم، منتظر لامرکم، مرتقب لدولتکم...»(1)؛

ایمان به بازگشت شما دارم و رجعت شما را تصدیق می نمایم و انتظار فرمان و دولت شما را دارم.

حال سؤال این است که چگونه می توان رجعت را که به ظاهر، خروج از فعل به قوه است و حالت قهقرایی و واپس گرایی و ارتجاع دارد با حرکت جوهری که عبارت است از خروج تدریجی از قوه به فعل، که دارای حالت تکاملی است، تطبیق داد؟

در پاسخ می توان نوشت: نفوس و ارواح اولیای الهی که به این جهان برمی گردند، جامعیت و احاطه به مُلک و ملکوت و جبروت دارند. آن ها خلیفه خدا و متصف به جلوات صفات الهی اند و مَثَل و نمونه«بسیط الحقیقه کل الاشیا و لیس بشیء منها(2)؛ حقیقتی که مثل معصومان بسیط است، تمام کمالات اشیا را، چه مادی و چه غیرمادی دربردارد»، هستند.

آن ها با این که روی به عالم غیب دارند توجهی نیز به عالم دنیا و طبیعت و ماده دارند و این تجلی و ظهور را (برای دیگران) تمثل گویند و دیگر نیازی به قوا و مشاعر بدن ندارند تا سیر قهقرایی لازم بیاید. آن، نظیر تمثل روح القدس در لباس بشریت است(3).

قرآن می فرماید: «فَأَرْسَلْنَا إِلَیْهَا(مریم) رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِیًّا»(4).

می توان گفت: بدن آن ها بدن مثالی است، نه بدن مادی و حتی کفار خالص نیز بدن مثالی دارند، چنان که شیطان نیز به صورت انسان تمثل پیدا می کند. کما این که قریش هنگامی که تصمیم راسخ برای حرکت به سوی میدان بدر گرفت، از حمله ی طایفه بنی کِنانه بیمناک بود، زیرا با هم خصومت داشتند. در این موقع، ابلیس در چهره ی«سُراقه بن مالک، از سرشناسان آن طایفه، به سراغ آن ها آمد و به آن ها اطمینان داد که با شما موافق و هماهنگ هستم و کسی بر شما پیروز نمی گردد. وَقَالَ لاَ غَالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّی جَارٌ لَّکُمْ(5).

بعضی بازگشت ارواح را به بدن های برزخی، نه ابدان مادی دنیوی، می دانند ولی در این معنا قائل به تفصیل شده و رجعت به ابدان عنصری را، با توجه به اقتدار ارواح اولیا، با استمداد از اثیر

1- - کلیات مفاتیح الجنان، ص921، با تصحیح سجاد، 1384.
2- - ملاصدرا، اسفار، 6/110.
3- - میرزا ابوالحسن رفیعی قزوینی، مجموعه رسائل و مقالات فلسفی، ص 18، 1367.
4- - مریم، 17.
5- - انفال، 48.