اندیشه اسلامی جلد 2 صفحه 4

شامل اصول و فروع می باشد، چنان که دو آیه فوق گویای آن است.

دین در اصطلاح و به معنای عام و در عرف قرآن عبارت است از: «سنّت اجتماعی که میان جامعه دایر است و آن سنت اجتماعی یا همان دین حق و فطری (اسلام) است یا دینی است که از راه خدا منحرف شده است».(1) خلاصه این که دین حق، جادّه ای است که انسان جز با راست رَوی روی آن نجات پیدا نمی کند و گمراهی از آن، سقوط در هلاکت و کانون فَساد است.(2) امّا دین در معنی خاص، «مجموعه عقاید موروث و مقبول در باب روابط انسان با مبدأ وجودی و التزام بر سلوک بر مقتضای آن عقاید است».(3)

بنا بر نظر علّامه طباطبایی، «دین روش مخصوص در زندگی است که صلاح دنیا را به طوری که موافق کمال اخروی و حیات دایمی باشد تأمین می نماید. پس در شریعت باید قانون هایی وجود داشته باشد که روش زندگی را به اندازه احتیاج روشن سازد.»(4)

به بیان دیگر دین عبارت است از: «یک سلسله معارف علمی و یک سلسله معارف عملیِ تابع آن، که مجموعاً اعتقادات اند و اعتقاد و ایمان از امور قلبی است».(5)

دین به اعتبارات مختلف، متفاوت می شود: آن را «دین فطری» گویند؛ به این جهت که فطرت و نوع ساختمان وجودی انسان مقتضی آن و هادی به سوی آن است و «اسلام» نامیده می شود؛ چون بنده، تسلیم اراده خداوند سبحان می گردد. “إِنَّ الدِّین عِندَ الله الإِسلام”.(6) اراده خداوند، صفت فعل است که شامل مجموعه ای از جمله خلقت انسان و مقتضیات عمومی در فعل و ترک اوست و «دین خدا» نامیده می شود؛ چون حضرت حق از بندگانش فعل ها و ترک هایی خواسته است و آن خواسته همان اراده است -که بیانش گذشت- و گاهی «سبیل الله» نامیده می شود؛ زیرا حضرت ربّ العالمین از انسان خواسته است آن راه را بپیماید تا به منتهای کمال و سعادت ممکن خود برسد.(7) “الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللّهِ وَ یَبْغُونَهَا عِوَجًا.”(8)

1- - المیزان، علامه طباطبایی، ج10، ذیل آیه 19 سوره ی هود.
2- - همان، ذیل آیه 49 سوره ی نساء.
3- - لغت نامه دهخدا، علی اکبر دهخدا، ذیل کلمه دین.
4- - المیزان، علّامه طباطبایی، ذیل آیه 213 سوره ی بقره.
5- - همان، ذیل آیه 256 سوره ی بقره.
6- - حکمت الهی عام و خاص، الهی قمشه ای، ج2، ص246.
7- - المیزان، علامه طباطبایی، ج16، ص203.
8- - اعراف،45.