اندیشه های کلامی شیخ طوسی جلد 1 صفحه 152

می داند.(1)

2. محقق اصفهانی (صاحب نهایه الدرایه) اراده تشریعی را علاقه و اشتیاق آمر به فعل دیگران می داند، اما متعلق اراده تکوینی را فعل خود مرید و آمر می داند.(2)

3. علامه طباطبایی حقیقت اراده را همان اراده تکوینی می داند و اراده تشریعی را نوعی مجاز و مسامحه دانسته و آن را منتزع از اراده تکوینی می داند.

حقیقت اراده در نزد وی عبارت است از رابطه و نسبت حقیقی خارجی بین نفس و اعضای بدن که به دنبال حصول آن، اعضای بدن مرید، منبعث و متأثر گردیده و آماده انجام فعل می شود، به طوری که تخلف اعضا از مطاوعت و تأثر، . محال است، مگر اینکه چیزی مانع شود. و روشن است که بین اراده شخص و اعضای بدن غیر، چنین تأثیر و تأثری وجود ندارد و این طور نیست که به محض اراده آمر، اعضای بدن مأمور منبعث گردد و تخلف از آن ممکن نباشد، مگر به خاطر مانعی. بلی از آنجا که امر آمر به فعل غیر، با تحقق خارجی آن فعل ارتباط دارد، اراده که در حقیقت به امر و بعث تعلق گرفته، به صورت مجاز به آن فعل غیر نیز مسامح نسبت داده می شود.(3)

حاصل این نظریه این است که واقعیت اراده یکی است و متعلق آن، تنها فعل خود مرید است، لکن هرگاه متعلق اراده، یک واقعیت خارجی باشد، به آن اراده تکوینی گویند و اگر متعلق آن، نفس فرمان و دادن امر و نهی نمودن باشد، آن را اراده و تشریعی نامند.(4) آنچه در قلمرو علوم نظری مورد بحث است، همان اراده تکوینی است.3.

1- کفایه الأصول، ج 2، ص 99.
2- نهایه الدرایه، ج 1، ص117 - 118.
3- حاشیه اصول کافی، ج 1، ص 151؛ حاشیه کنایه، ص 77.
4- استاد سبحانی، کیهان فرهنگی، سال چهارم، ش 11، ص 13.