اندیشه های کلامی شیخ طوسی جلد 1 صفحه 246

بود؛ زیرا روش عقلا در کیفر و پاداش اعمال این است که هر کدام را جداگانه رعایتمی کنند.

و اما طبق مبنای سوم که حقیقت پاداش و کیفر را مخلوق نفس انسانمی دانست که هر یک از آن دو مناسب با ملکاتی که انسان در دنیا کسب نمودهاست، به وجود می آید . هر چند سخن قائلان به احباط موافق با قاعده خواهد بود .لکن قول به احباط با آن دسته از معتزله که این مبنا را در باب پاداش و کیفر اخروینمی پذیرند، سازگاری ندارد و در درون خود دچار تناقض خواهد شد؛ زیرا از طرفیقائل به تجسم اعمال است و از طرف دیگر قائل به احباط، و پر واضح است که ایندو با هم منافات دارد؛ زیرا مبنای تجسم اعمال می گوید: اعمال انسان بدون کم وکاست در آخرت تمثل پیدا می کند. باقی می ماند آن دسته که در باب پاداش اخرویقائل به مبنای سوم هستند. علاوه بر ضعیف بودن این مبنا، دلیل شیخ الطائفه کهفرمود: احباط مستلزم ظلم و قبح است، این مورد را همانند موارد دیگر احباطشامل است. پس احباط طبق این مبنا نیز نادرست است.

اگر تحابط را میان استحقاق ثواب و عقاب بدانیم، هر دو دلیلی که مرحوم شیخبرای بطلان احباط ذکر نمود، در این فرض جاری است؛ زیرا استحقاق پاداش و کیفربا هم تضادی ندارد تا موجب نابودی دیگری گردد؛ چرا که یک فرد، می شود ازجهتی مستحق پاداش باشد و از جهت دیگر، مستحق نکوهش و کیفر و در میان عقلااز این موارد زیاد به چشم می خورد که یک فرد را هم مستحق کیفر می داند و هممستحق پاداش. اگر دو استحقاق با هم تضادی می داشت، در یک مورد جمعنمی شد.

دلیل دوم شیخ که ثابت نمود احباط مستلزم ظلم است نیز این فرض را شاملاست. بنابراین، احباط در جمیع فروض سه گانه باطل و محال است.