اندیشه های کلامی شیخ طوسی جلد 1 صفحه 247

نقد ادله قائلان به احباط

اشاره

مرحوم شیخ الطائفه در مسأله احباط، تنها به آوردن دلیل برای نادرستی آن اکتفاننموده، بلکه ادله ای را که برای اثبات احباط ذکر شده نیز مورد نقد قرار داده است.قائلان به احباط به دلایلی عقلی و نقلی استدلال نموده اند.

دلیل اول قائلان به احباط

دلیل عقلی آنها این است که اگر احباط صحیح نباشد، لازم می آید که شخص واحد،دیگری را در زمان واحد، هم بستاید و هم نکوهش کند و این لازم نادرست است.بیان استلزام: اگر عمل کثیر، عمل قلیل را باطل نگرداند، مسلم است که مکلف، هماستحقاق پاداش دارد و هم استحقاق کیفر و کسی که مستحق هر دو باشد، باید همنکوهش شود و هم ستایش و نکوهش و ستایش چون با هم تضاد دارد، در یک جاجمع نمی شود.(1)

پاسخ شیخ این است که در گرد آمدن استحقاق نکوهش و ستایش، هیچ تعذرعقلی وجود ندارد و ثانیه تنافری که مستدل ادعا دارد، میان ستایش و نکوهش،منظورش ستایش و نکوهش قلبی است یا زبانی؟ اگر منظور، ستایش و نکوهشقلبی باشد، در گرد آمدن آن دو در یک فرد و یک زمان، هیچ تعذری وجود ندارد؛مگر اینکه وجه استحقاق ستودن و نکوهش کردن یکی باشد که البته در این فرض مانیز گرد آمدن آن دو را صحیح نمی دانیم و آن هم از این حیث که یک فرد از یکجهت اصلا دو استحقاق پیدا نمی کند؛ چه اینکه بحث شود آیا با هم جمع می شودیا خیر؟ و اگر منظور، ستایش و نکوهش زبانی باشد نیز در گرد آمدن آن دو تعذر5.